„Słoneczny człowiek”
Ołeksandr Czyszewski
Riepnikow A. W.
„Stałeś przed marą czarnej chmary,
Patrzyłeś w nią, nie odwracając twarzy:
Poznanie – geniusz – prawdziwy uczony
Był posłany aż po kres swej doli”
O.Ł. Czyszewski
Ołeksandr Leonidowicz Czyszewski – jeden z największych uczonych ubiegłego stulecia. Jego prace i biografia, niestety, są mało znane w naszym kraju poza kręgami specjalistów. Tymczasem jego nazwisko słyszało bardzo wielu ludzi, zwykle w związku ze słynną „Żyrandolą Czyszewskiego”. Tymczasem ten człowiek był nie tylko utalentowanym wynalazcą, ale także twórcą kosmobiologii i heliobiologii, człowiekiem, który zaproponował nowe filozoficzne rozumienie historii powszechnej.
W młodości pasjonował się astronomią, był malarzem akwarelistą i poetą, ale prawdziwym źródłem inspiracji dla niego było Słońce:
„Wszystkie książki o Słońcu, które znalazłem w bibliotece… zostały przeze mnie sumiennie przestudiowane… Wszystko, co tylko było możliwe, wypisywałem z największych księgarń Moskwy i Piotrogrodu”.
Biografia Ołeksandra Leonidowicza jest prosta, a zarazem niezwykła. Urodził się 26 stycznia 1897 roku w rodzinie oficera artylerzysty, generała-majora armii rosyjskiej. Ukończył Kałuskie Gimnazjum Realne. W latach 1915–1918 studiował w Moskiewskim Instytucie Archeologicznym i Handlowym. W 1917 roku obronił pracę magisterską. W 1918 roku – dysertację na stopień doktora historii powszechnej. W latach 1918–1922 był wolnym słuchaczem Wydziałów Fizyczno-Matematycznego i Medycznego Uniwersytetu Moskiewskiego.
Ogromny wpływ na ukształtowanie światopoglądu A.Ł. Czyszewskiego wywarł K.E. Ciołkowski. W Kałudze, według jego obliczeń, Czyszewski spędził 50 miesięcy (w okresie od 1915 do 1930 roku) i miał co najmniej 250 spotkań z Konstantym Eduardowiczem.
W 1922 roku Czyszewski został zatwierdzony w stopniu profesora Moskiewskiego Instytutu Archeologicznego. W 1924 roku w Kałudze ukazała się broszura A.Ł. Czyszewskiego „Czynniki fizyczne procesu historycznego”, wydana z inicjatywy O.W. Lunačarskiego. Od 1924 do 1931 roku Czyszewski pracował w praktycznej pracowni zoopsychologii Gławnauki Narkomprosu.
W latach 30. proponował sztucznie regulować jonizację powietrza w pomieszczeniach produkcyjnych i mieszkalnych za pomocą specjalnego urządzenia. 11 kwietnia 1931 roku w „Prawdzie” i „Izwiestiach” opublikowano postanowienie Rady Komisarzy Ludowych ZSRR „O pracy profesora Czyszewskiego”, w którym w pełni pochwalano środki „dotyczące szerokiej organizacji zastosowania wynalazku profesora Czyszewskiego”. Samemu uczonemu przyznano nagrodę. Tego samego 1931 roku Czyszewski został mianowany dyrektorem właśnie utworzonego Centralnego Naukowo-Badawczego Laboratorium Jonizacji.
W 1936 roku laboratorium Czyszewskiego zostało zlikwidowane, a on sam odsunięty od pracy. W jego obronie występowało wielu, między innymi słynny polarny lotnik M. Wodopjanow, znani zagraniczni badacze. W 1939 roku Czyszewski został wybrany członkiem honorowym Międzynarodowego Kongresu Biologii Fizycznej i Kosmicznej.
W 1942 roku Czyszewski został aresztowany. „Pomogli” donosy „dobroczynnych”. Pod koniec odsiedział 8 lat. „Nie wyrzekłem się swoich prac ani pisemnie, ani ustnie – i okrutnie za to zapłaciłem” – pisał później uczony do swojego przyjaciela.
Na Uralu i w Kazachstanie, gdzie bogata biblioteka uczonego została rozkradziona, kontynuował pracę. Właśnie w Karagandzie Czyszewski spotkał i ożenił się ze swoją żoną Niną W5. W 1958 roku został zrehabilitowany. Mieszkał w Moskwie, na Bulwarze Gwiezdnym.
W swoich pracach A.Ł. dowodził, że wszystkie procesy życiowe na naszej planecie są wynikiem działania czynników ziemskich i kosmicznych, świat kosmiczny i świat ziemskiej biosfery są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Strumienie promieniowania łączą planetę ze środowiskiem kosmicznym. „W sercu Ziemi – pisał A.Ł. Czyszewski – zmuszają one do drżenia w unisonie każdy jej atom, w każdej chwili wywołują ruch materii i wypełniają życiem powietrzny ocean, morza i lądy. Spotykając życie, oddają mu swoją energię, dzięki czemu podtrzymują je i wzmacniają w walce z siłami nieożywionej przyrody. Życie organiczne istnieje tylko tam, gdzie jest swobodny dostęp promieniowania kosmicznego, bo żyć – to znaczy przepuszczać przez siebie strumień energii kosmicznej w jej kinetycznej postaci”.
Głównym źródłem, które spowodowało pojawienie się i ewolucję życia organicznego na Ziemi, jest promienista energia Słońca. Co więcej, „najważniejsze wydarzenia w narodzie kraju” również są powiązane z aktywnością słoneczną, czyli z przemianą „promienistej energii Słońca w nadmiar energii nerwowo-psychicznej mas ludzkich”. Ale to twierdzenie Czyszewskiego nie oznacza, że tylko energia słoneczna ponosi „odpowiedzialność” za wojny, rewolucje, przewroty, kataklizmy społeczne i polityczne. Przecież Słońce to konkretne działanie zależy od człowieka, od ludzkości, i jeśli „ludzkość idzie po linii najmniejszego oporu i zanurza się w oceany własnej krwi”, to w tym nie ma winy Słońca. Zatem Czyszewski wcale nie ignorował roli czynników ekonomicznych i politycznych w procesach społecznych:
„W naszych rękach – pisał on – jest prosta, ale skuteczna formuła: buntuje się natura Słońca i Ziemi – wzburzają się ludzie, uspokaja się natura Słońca i Ziemi – uspokajają się i ludzie. Dlatego politycy czy wodzowie nie powinni mieć nadziei na możliwość tego lub innego wydarzenia. Powinni wiedzieć, że rzeczywistość pojawi się z tą nieuchronną koniecznością, która charakteryzuje zjawiska w świecie fizycznym, w pełnej niezależności od osobistych nadziei czy państwowych planów”.
Od 1958 do 1964 roku A.Ł. Czyszewski był naukowym konsultantem, od 1962 roku – kierownikiem laboratorium ZSRR. Zmarł 10 grudnia 1964 roku na raka gardła i został pochowany na Cmentarzu Piatnickim w Moskwie.
Towarzystwa, uczonemu i filozofowi! Po 30 latach od jego śmierci prace Czyszewskiego będą wydawane i wznawiane masowymi nakładami, o nim będą powstawać dysertacje, w wielu gazetach od „Radzieckiej Rosji” po „Pracę w domu” pojawią się artykuły z analizą jego prognoz.
