W obrazie rozkładu śmiertelności w czasie w związku z okresowymi wahaniami aktywności słonecznej obserwujemy, oprócz omówionych wzrostów śmiertelności w okresach maksimów aktywności słonecznej, także inne zjawiska — mianowicie dość wyraźne wzrosty ogólnej śmiertelności w latach minimów. Zjawisko to uwidacznia się wyraźnie na naszych wykresach śmiertelności dla Rosji oraz guberni symbirskiej. W celu wyjaśnienia, na ile zjawisko to utrzymuje się w innych przypadkach, zbadano materiały statystyczne dotyczące śmiertelności niemowląt do pierwszego roku życia w guberni moskiewskiej w okresie od 1883 do 1917 roku. Wychodzimy z założenia, że jeśli dane zjawisko jest uwarunkowane wpływem jakiegoś fizykochemicznego czynnika środowiska zewnętrznego, wytwarzanego przez określony stan aktywności słonecznej, to organizm dziecięcy, w którym reakcja na ten wpływ nie jest jeszcze w pełni wykształcona, powinien być szczególnie wrażliwy na jego działanie.
Rzeczywiście, zwracając się do tekstu towarzyszącego tabeli statystycznej opracowanej przez P. I. Kurkina, czytamy:
„Śmiertelność dzieci w guberni podąża tendencji stopniowego obniżania się… Na normalnym przebiegu spadku pojawiają się niekiedy momenty, w których śmiertelność dzieci gwałtownie i ostro wzrasta; mniej więcej z pewną okresowością — raz na 5 lat (1885, 1889–1890, 1895, 1900–1905, 1909–1910, 1913 r.) — i kończy się przeważnie szybkim powrotem do normy. […] Wyższy, ale bywa też niższy, i w ten sposób utrzymuje się wyraźne nachylenie w dół w ogólnym ruchu śmiertelności dzieci”.
Dla wygody porównania danych dotyczących aktywności słonecznej z danymi o śmiertelności dzieci w guberni moskiewskiej wyznaczyliśmy poziom obniżalności i przyjęliśmy do porównania odchylenia od tego poziomu (tab. 37).
Nanosząc na układ współrzędnych (rys. 107) otrzymane wielkości i porównując je ze schematyczną krzywą aktywności słonecznej, widzimy, że wzrost odsetka śmiertelności niemowląt w guberni moskiewskiej przypada na lata zarówno maksymalnej, jak i minimalnej aktywności Słońca, przy czym w okresach maksimów wzrost krzywych jest nieco wyższy niż w okresach minimów. Tutaj również łatwo dostrzec 5–6-letnią okresowość, którą odnotował P. I. Kurkin.
Czy możemy obecnie przedstawić racjonalne wyjaśnienie tego zjawiska, tak wyraźnie uwidaczniającego się na naszych krzywych? Możemy, jak to zwykle się robi, zbudować szereg hipotez, z których żadna jednak nie będzie nas w pełni satysfakcjonować. Po ustaleniu związku między empirycznymi szeregami śmiertelności w różnych regionach Rosji a aktywnością słoneczną, uznaliśmy za interesujące zestawić te same zjawiska, stosując metodę nakładania okresów na okres względem maksimów słonecznych, w celu uzyskania średniej krzywej szeregu połączonych fal dla każdego regionu.
Metoda ta, jak widzieliśmy powyżej, pozwala zniwelować indywidualne cechy każdej pojedynczej fali oraz wyeliminować przypadkowe wahania, które mogą występować pod wpływem różnych przyczyn o charakterze tymczasowym i lokalnym. Jednocześnie metoda ta daje najpełniejszą możliwość ujawnienia tych wahań, które powstają pod wpływem pewnych stale działających czynników, w tym przypadku czynników o pochodzeniu kosmicznym. Przetworzyliśmy cały materiał dotyczący śmiertelności według wskazanej metody i otrzymaliśmy krzywe przedstawione na rys. 97. Bez wątpienia na tych krzywych uwidacznia się w wielu punktach ścisła zbieżność.
Rozważmy przede wszystkim naszą średnią krzywą połączonych fal ogólnej śmiertelności w europejskiej części Rosji z 1867 do 1917 roku (tab. 38). Krzywa ta składa się z czterech wzrostów, z których najwyższy przypada na drugi rok po maksimach. W latach samych maksimów krzywa ta wykazuje natomiast minimum. Następna średnia krzywa ogólnej śmiertelności w Moskwie z 1862 do 1924 roku (tab. 35) również składa się z czterech wzrostów, z których najwyższy także przypada na drugi rok po maksimach, a w latach samych maksimów krzywa ta spada. Mniej więcej analogiczny obraz widzimy także na średniej krzywej ogólnej śmiertelności w Petersburgu (obecnie Leningradzie) z 1844 do 1924 roku. Maksimum śmiertelności przypada na drugi rok po maksimach aktywności Słońca.
Czerwona krzywa — aktywność słoneczna
