Awezał Podwodny. Seria “Komunikatyka” Część 1
GRAMATYKA KOMUNIKACJI
Przedmowa. Psychologia komunikacji. Wstęp. Komunikacja i modalności: podstawowe pojęcia.
Rozdział 1. Semantyczny archetyp: Tło, Sens i Styl.
Rozdział 2. Diadyczny archetyp: Yang i Yin.
Rozdział 3. Dialektyczny archetyp: Stworzenie, Urzeczywistnienie, Roztopienie.
Przedmowa
Psychologia komunikacji
Znaczenie. Co to są najwyższe archetypy? Co to są modalności i wyższe modalności? Komunikacja i wyższe modalności? Problem komunikacji. Komu adresowany jest ten kurs? Źródła i nowatorstwo. Ćwiczenia z opanowania modalności: teoria i praktyka.
Wyższe modalności a psychoterapia. Cele kursu. Możliwe rezultaty.
Znaczenie.
Jak bardzo umiejętność komunikacji – a przede wszystkim zdolność prawidłowego rozumienia partnera i jasnego wyrażania swoich myśli oraz zamiarów – jest potrzebna współczesnemu człowiekowi? Prawdopodobnie znacznie bardziej niż człowiekowi z przeszłości, a zwłaszcza z ubiegłego stulecia – i nawet bardziej niż człowiekowi z drugiej połowy XX wieku. Dotyczy to przede wszystkim osób, których zawód bezpośrednio wiąże się z komunikacją i zarządzaniem innymi ludźmi, a zwłaszcza dużymi zespołami.
Można bardzo się starać i przekazać swoje myśli, idee, plany najbliższemu podwładnemu – ale jak być pewnym, że on bez zniekształceń przekaże tę informację swoim podwładnym, a oni – swoim? Można być absolutnie pewnym jednego: zniekształcenia na takiej drodze są nieuniknione; jednakże, jeśli się tego pragnie, ich charakter można przewidzieć i uwzględnić.
Osobliwością naszych czasów i nadchodzącej cywilizacji jest to, że ponownie gwałtownie wzrasta obciążenie umysłowe ciał społecznych jednostek, czyli umysłu, inteligencji, procesów myślowych wszystkich ludzi, a zwłaszcza tych, którzy znajdują się w elicie społecznej (wszelkiego rodzaju) i tak czy inaczej zarządzają innymi. W dzisiejszych czasach dla sukcesu społecznego zupełnie niewystarczające jest posiadanie charyzmy i silnej woli – trzeba jeszcze nauczyć się umiejętnie je transmitować różnym ludziom i zespołom, posługując się językami zrozumiałymi i właściwymi dla nich.
Jeśli epoka, która odchodzi, pozostawiała poszczególnym mędrcom szanse noszenia w sobie swoich idei przez długie dziesięciolecia, absolutnie nie martwiąc się o ich społeczną adaptację – „kto trzeba, ten przyjdzie i weźmie sam” – to przyszła epoka, jak się wydaje, już nie pozostawia takiej niszy: teraz ideę należy nie tylko nosić i kształtować, ale także przedstawiać w formie – lub przynajmniej w formie zrozumiałej dla odbiorcy.
Ponadto liczba kontaktów niezbędnych do skutecznego przeprowadzenia jakiegokolwiek znaczącego programu działań w naszych czasach znacznie wzrosła i nadal będzie wzrastać. I rzecz jasna, zrealizować się będą mogły te programy, których liderzy (i nawet szeregowi wykonawcy) będą potrafili spośród wielu możliwych wariantów wybrać wystarczająco efektywny. A do tego konieczna jest umiejętność szybkiego nawiązania kontaktu z różnymi ludźmi i przeprowadzenia z nimi licznych skomplikowanych negocjacji – złożonych pod względem informacyjnym, emocjonalnym i energetycznym – i na podstawie otrzymanej w trakcie tych negocjacji różnorodnej informacji podjęcia właściwej decyzji.
Można powiedzieć inaczej: w przyszłości, według autora, będą mogły pomyślnie istnieć i funkcjonować jedynie te zespoły, które z jednej strony okażą się psychologicznie zjednoczone i komfortowe dla własnych pracowników, a z drugiej – będą wystarczająco (i przyjaźnie) otwarte na zewnętrzny świat społeczny. Powyższe odnosi się zarówno do małych, jak i dużych, formalnych i nieformalnych zespołów, od rodziny po etnos, od małej firmy po wielką korporację międzynarodową.
Z drugiej strony, codzienne doświadczenie pokazuje, że wszyscy ludzie i wszystkie zespoły są bardzo różni, bardzo różnie rozumieją te same słowa, zwracają uwagę na różne pozajęzykowe odcienie komunikacji i bardzo różnie oceniają jej kontekst. Zbyt wiele w komunikacji przebiega poza słowami, poza standardowymi gestami i świadomością uczestników wszelkiego rodzaju dialogów – ale nie poza ich podświadomością i nie poza ich wiodącymi egrorami. Dlatego jeśli chcemy nauczyć się adekwatnie rozmawiać z własną (i cudzą) podświadomością, a także z podświadomością różnych zespołów, to najpierw należy opanować ich język, a to, według autora, jest przede wszystkim język wyższych archetypów i ich modalności.
Co to są najwyższe archetypy?
Archetyp to greckie słowo, które w tłumaczeniu oznacza „pierwowzór” lub „protoplasta”, czyli ogólny dla wielu podobnych do siebie obiektów (lub zjawisk) subtelny wzorzec, który je powołał do życia. Najwyższy archetyp to, by tak rzec, archetyp archetypów, czyli taki archetyp, subtelniejszy i bardziej abstrakcyjny od którego nie istnieje – jego ojcem jest sam Absolut. Zadaniem poszukiwania i opisu najwyższych archetypów zajmuje się filozofia, a opisem przejawów różnych (w tym wysokich i najwyższych) archetypów w psychice człowieka – psychologia głębi, która w XX wieku rozwinęła się intensywnie, przede wszystkim w pracach K. Junga, S. Grofa i J. Houston.
Głównym powodem zainteresowania psychologów – zarówno teoretyków, jak i praktyków – archetypami jest to, że związane są z nimi główne rodzaje energii psychicznej, czyli energii duszy człowieka; ponadto głęboka struktura podświadomości, która pozostaje praktycznie niepoznana, skłonna jest ukazywać badaczom się w archetypowych symbolach. Do najwyższych archetypów należą, na przykład, Yang (męski początek) i Yin (żeński początek), archetypy Lokalny i Globalny, archetypy Stworzenia, Urzeczywistnienia i Roztopienia.
Psychologiczny paradoks związany z najwyższymi archetypami polega na tym, że z jednej strony symbolizują one główne, najsubtelniejsze i najgłębsze rodzaje energii psychicznej człowieka, przebywając w psychice i podświadomości w samej tajemnej i chronionej przed wtargnięciem jej okolicy, a z drugiej strony bardzo otwarcie przejawiają się w bezpośrednim życiu człowieka (cechach, osobliwościach) jego zachowania, które zwykle nie rzucają się w oczy, ale są bardzo istotne zarówno dla niego samego, jak i dla jego otoczenia. Dlatego, uważnie obserwując i analizując ludzkie zachowanie – nawet najzwyklejsze – psycholog-praktyk może uzyskać najważniejszą informację o proporcjach (równowadze) archetypicznych energii w samej głębi psychiki, a systematycznie i świadomie sterując modalnościami w swoim życiu, człowiek zyskuje możliwość pośredniego, ale bardzo efektywnego wpływania na głębokie procesy swojego podejścia.
Co to są modalności i wyższe modalności?
Doświadczenie komunikacji wyraźnie pokazuje, że skupienie się wyłącznie na bezpośredniej treści słów (własnych i partnera) jest niewystarczające – nie mniej, a często znacznie więcej znaczenia mają różnorodne dodatkowe czynniki, takie jak sytuacja, która się wytworzyła, oczekiwania partnerów, ich (często niewypowiadane na głos) cele, a także intonacje, gesty, mimika. Praktycznie zawsze w sytuacjach komunikacji, które są dla człowieka w jakiś sposób znaczące, interesuje go nie tylko bezpośredni sens wypowiadanych zdań, ale także różne jakościowe cechy, czyli modalności zachowania uczestników komunikacji.
Modalności stosowane w zachowaniu i, w szczególności, w komunikacji mogą być różne – na przykład człowiek może mówić szybko lub wolno, być milczący lub gadatliwy, uważny lub nieuważny, tolerancyjny wobec cudzej opinii lub nietolerancyjny, i wszystkie te oraz inne cechy: milczenie, gadatliwość itd. są modalnościami ludzkiego zachowania. Jednak z punktu widzenia psychologii największe zainteresowanie budzą modalności zachowania bezpośrednio związane z głębokimi strukturami podświadomości człowieka – są one swego rodzaju fundamentem psychiki. Te modalności nazywane są wyższymi modalnościami i stanowią odbicie aktywności w indywidualnej psychice odpowiednich im najwyższych archetypów. Do wyższych modalności należą, na przykład, modalności yangowa i yinowa, a nawet lokalna i globalna. Możesz rozmawiać z człowiekiem, naciskając na niego w sposób yangowy lub oczarowując go w sposób yinowy; mówić lokalnie, czyli o konkretnych szczegółach, lub globalnie, omawiając kwestie ogólnie.
Komunikacja i wyższe modalności.
Jednym z najpowszechniejszych problemów komunikacji jest brak wyraźnych kategorii, które by ją opisywały. Obecnie nie istnieje system pojęć i reguł, w których można by, po pierwsze, uświadomić sobie, że w tej sytuacji komunikacyjnej dzieje się coś nie tak, po drugie, zrozumieć, kto lub co jest przyczyną, a po trzecie, znaleźć sposób, jak to naprawić.
Jako próba zmiany tak smutnego stanu „komunikatyki” – nauki o kontaktach międzyludzkich, która obecnie nie istnieje – autor podjął pewne wysiłki, których punktem wyjścia stały się pojęcia i kategorie z dziedziny, wydawałoby się, bardzo odległej od problemów komunikacji, a mianowicie z obszaru filozoficznych podstaw astrologii. Okazało się, że, pomimo ich nadzwyczajnej abstrakcyjności, wyższe archetypy stanowiące fundament astrologii znajdują się, jak się zdaje, także u podstaw psychiki człowieka, ujawniając się w codziennym zachowaniu w postaci odpowiednich im modalności, czyli określonych cech jego mowy, mimiki, gestykulacji, intonacji itp.
Na pierwszy rzut oka te cechy wydają się nieistotne. Szybko jednak okazuje się, że wcale tak nie jest – każdej osobie właściwe są w zachowaniu konkretne, ulubione i dla niej typowe modalności, a zmiana ich na alternatywne nie przychodzi jej łatwo. Z punktu widzenia psychologii wybór w każdym konkretnym przypadku określonych modalności to sprawa wcale nie błaha, a opór, na jaki napotyka człowiek próbujący działać „w poprzek” woli swej podświadomości, często trudno wytłumaczyć jedynie siłą przyzwyczajenia. Wydaje się, że energie wyższych archetypów aktywizowane przy użyciu odpowiednich im modalności są dla psychiki ostrą bronią, do której klucze do swobodnego władania nimi tkwią bardzo głęboko i kosztują drogo.
Problem komunikacji. Według autora, problemu komunikacji jako takiej nie ma. Zazwyczaj człowiek, który skarży się na samotność, skrępowanie w kontaktach z innymi ludźmi, nieumiejętność właściwego zrozumienia partnera, adekwatnego wyrażenia siebie – słowem, który ma, jego zdaniem, przeszkody w adekwatnej komunikacji – nosi w swej podświadomości wyraźną niechęć do kontaktów z innymi.
Ludźmi – w szczególności, głęboko ich postrzegać, do nich dostosowywać się i ogólnie mieć z nimi do czynienia. Przyczyny takiego podświadomego niechęci do komunikowania się z innymi ludźmi mogą być różne: elementarny egoizm, dziecięca lub młodzieńcza trauma psychiczna, głębokie przekonanie, że od innych ludzi nie można oczekiwać niczego poza nieprzyjemnościami i tym podobne. I każda z tych przyczyn wystarczy, by stworzyć człowiekowi przeszkody w kontaktach z ludźmi. Czy pomoże takiej osobie książka o sztuce komunikacji? Czy można nauczyć się technik komunikacji, nie przezwyciężając wcześniej głębokiej podświadomej niechęci do tego zajęcia? Autor jest przekonany, że jest to bardzo mało prawdopodobne: z suchego korzenia nie ma szans na wyrośnięcie świeżego zielonego pędu.
Komu jest adresowany ten kurs? Jest on przeznaczony przede wszystkim dla czytelnika, który lubi i umie komunikować się z różnymi ludźmi, a to komunikowanie stanowi istotną, jeśli nie główną część jego życia i zawodu – ale jednocześnie nie jest on do końca zadowolony ze swoich kontaktów i czuje, że wiele istotnych subtelności komunikacji mu umyka, i szkoda mu na to czasu. Poza tym rozumie on, że komunikacja to materia subtelna i poddaje się formalizacji (to znaczy precyzyjnemu opisowi) jedynie częściowo, a jej zrozumienie to proces twórczy i praktyczny.
Ponadto autor adresuje tę książkę, która w istocie jest bardziej zbiorem zadań niż podręcznikiem, wszystkim tym, którzy lubią język rosyjski i chcą nauczyć się posługiwać nim doskonale. Prawdopodobnie każdy człowiek w swoim życiu doświadczył kiedyś uczucia głębokiego zadowolenia z trafnie dobranych w rozmowie lub w piśmie słów, a także uczucia zazdrości wobec tych ludzi, którzy umieją niezwykle udanie, wyraziste i zwięźle przekazywać swoje myśli, uczucia i sytuacje. Jednak niewielu zdaje sobie sprawę, że takie umiejętności to nie tylko (i nie tyle) wrodzony dar, co raczej rezultat długotrwałych wysiłków, a sumienne wykonywanie ćwiczeń zaproponowanych przez autora niewątpliwie posunie czytelnika w sztuce aktywnego posługiwania się ojczystym językiem.
Korzenie i nowatorstwo. Prezentowana czytelnikowi książka jest oryginalną praktyczną pracą, której podstawę stanowią badania autora dotyczące wyższych archetypów, przedstawione w książkach „Ezoteryczna astrologia”, „Płaszcz Maii, czyli bajki dla neurotyków”, „Wyższe archetypy: doświadczenie badań psychologicznych”, „Psychologia dla…”. Tworząc swoją koncepcję komunikacji i naturalnej psychoterapii, autor wykorzystał niektóre pojęcia współczesnej psychologii zachodniej, wprowadzone przez C. Junga, E. Berne’a, F. Perlsa, M. Eriksona, J. Houston i innych psychologów oraz psychoterapeutów.
Prezentowane do wiadomości czytelnika książki z serii „Komunikatyka” mogą być rozpatrywane z różnych punktów widzenia. Zasadniczo, ich główną ideą jest
przeznaczone są do doskonalenia umiejętności komunikacyjnych czytelnika, przede wszystkim – do poszerzenia jego społecznego postrzegania oraz udoskonalenia samowyrażania się w sytuacjach społecznych, a zwłaszcza – w sytuacjach komunikacji w parach i grupach. Jednak proces komunikacji jest niezwykle ważny dla psychiki człowieka w ogóle, dlatego doskonalenie umiejętności komunikacyjnych prowadzi nieuchronnie do psychokorekcji, a niekiedy nawet do bardzo głębokiej. Tak więc nauka komunikacji może być postrzegana jako szczególny sposób psychoterapii, który ma szereg zalet w porównaniu z wieloma innymi metodami psychoterapeutycznymi, a pierwszą z nich jest możliwość prowadzenia naturalnej, pośredniej terapii, unikając bezpośrednich interakcji z uświadomionym i nieuświadomionym materiałem psychotraumatycznym, zarówno aktualnym, jak i minionym.
Ćwiczenia z opanowania modalności: teoria i praktyka.
Książka ta powstała na podstawie doświadczeń autora zdobytych podczas prowadzenia licznych seminariów z różnymi uczestnikami, których łączyła tylko jedna cecha wspólna: pragnienie, by lepiej rozumieć swoich partnerów i precyzyjniej oraz bardziej zrozumiale dla otoczenia wyrażać swoje uczucia, myśli, pragnienia i zamiary, w tym także te najsubtelniejsze i trudno artykułowane. Jak się okazało, język wyższych modalności jest wprawdzie niełatwym, ale bardzo wygodnym narzędziem do rozwiązywania tych zadań.
Istnieją istotne różnice w opisie (i opanowaniu) wyższych archetypów oraz odpowiadających im modalności. Wyższy archetyp to kategoria filozoficzna, którą opisuje się, gdy zachodzi potrzeba, w dość abstrakcyjnych terminach; jednocześnie jego modalność jest przejawem energii archetypu w życiu wewnętrznym lub zewnętrznym człowieka i dlatego powinna stanowić coś konkretnego, zrozumiałego oraz (przynajmniej częściowo) podlegającego kontroli woli człowieka. Opisom wyższych archetypów jako kategorii filozoficznych autor poświęcił wiele swoich książek wspomnianych powyżej, a zapoznanie się z nimi niewątpliwie przyniesie korzyści uczniowi.
W proponowanej czytelnikowi książce autor koncentruje się jednak nie tyle na archetypach jako kategoriach filozoficznych, ile na ich przejawach w ludzkiej komunikacji, czyli na odpowiednich modalnościach ludzkiego zachowania. Oczywiście, nie sposób opanować lub udoskonalić sztuki komunikacji w pojedynkę – dlatego w książce oprócz materiału teoretycznego i indywidualnych zadań zamieszczono wiele ćwiczeń grupowych i partnerskich, których wykonanie pozwala uczniowi opanować sztukę diagnozowania i stosowania wyższych modalności. Jak pokazuje doświadczenie, modalności najlepiej opanowuje się w grupie 6–15 osób, która regularnie (co najmniej raz w tygodniu) spotyka się na zajęciach, podczas których wykonywane są ćwiczenia partnerskie i grupowe, a także odgrywane różne scenki. Na każdych zajęciach centralną rolę odgrywa prowadzący (który może się zmieniać z zajęć na zajęcia), przygotowujący wcześniej tematykę zajęć, układający plan i organizujący ich przebieg.
Wyższe modalności a psychoterapia.
Na pierwszy rzut oka studiowanie wyższych modalności ma niewiele wspólnego z psychoterapią – nie więcej niż nauka jakiegokolwiek języka obcego. Jednak praktyka pokazuje, że tak nie jest, a opanowanie dla człowieka niezwykłych i „niewygodnych” prostych, a zwłaszcza złożonych i złożonych modalności nie pozostaje niezauważone przez jego podświadomość: zaczynają się w niej głębokie procesy, którym czasem towarzyszy uświadomienie sobie dotychczas ukrytych problemów, ale częściej (bez specjalnego uświadomienia) są one niejako odfiltrowywane w trakcie zajęć. Uczestnicy zajęć odbierają je bezwarunkowo pozytywnie; na przykład często można usłyszeć, że uczeń zyskuje dużą psychologiczną podporę i stabilność, staje się spokojniejszy, bardziej wyrozumiały wobec otoczenia, lepiej je rozumie i zaczyna (bez specjalnego wysiłku) cieszyć się większym szacunkiem lub miłością ze strony bliskich, przyjaciół i współpracowników.
Czy można stosować najwyższe modalności w psychoterapii? Według autora zdecydowanie tak, a taka terapia ma znaczące zalety, między innymi jest bardzo łagodna dla psychiki; jednak powinien nią zajmować się specjalista-psychoterapeuta. Z drugiej strony uczeń opanowujący wyższe modalności nie musi być ani amatorskim, ani zawodowym psychoterapeutą; wystarczy, jeśli robi to z zamiłowania do sztuki komunikacji oraz w celu lepszego rozumienia otoczenia i bardziej adekwatnej interakcji z nim; jego konkretne problemy psychologiczne i społeczne w trakcie nauki materiału lepiej pozostawić nierozpatrywane.
Cele książki.
Proponowana czytelnikowi książka jest praktycznym przewodnikiem po modalnościach wyższych archetypów, czyli – krócej mówiąc – najwyższych modalnościach. Została pomyślana przez autora jako narzędzie, dzięki któremu czytelnik zainteresowany praktyczną psychologią może nauczyć się, z jednej strony, lepiej rozumieć siebie i innych, a z drugiej – precyzyjniej i doskonalej wyrażać swoje uczucia, myśli i zamiary. Jednak te cele są jedynie wstępnymi. Każdy profesjonalny komunikator – niezależnie od tego, czy jest z zawodu psychoterapeutą, prawnikiem, dramaturgiem, reżyserem, handlowcem, dyrektorem generalnym, nauczycielem czy dyplomatą na każdym szczeblu – będzie mógł znaleźć bezpośrednie zastosowanie najwyższych modalności w swojej pracy, a z czasem nawet zdziwi się, jak wcześniej obywał się bez nich.
Możliwe rezultaty.
Jako efekty uboczne długotrwałego (rok i więcej) studiowania wyższych modalności charakterystyczne są następujące:
- uczeń zaczyna czuć się znacznie swobodniej we wszystkich sytuacjach komunikacyjnych; między innymi odkrywa możliwości manewru tam, gdzie wcześniej widział jedynie wymuszone posunięcia;
- rośnie poziom rozumienia przez ucznia otaczających go ludzi; między innymi uświadamia sobie, że większość tego, co wcześniej postrzegał jako niedorzeczne, głupie lub wywołujące nieadekwatne zachowanie otoczenia, jest w rzeczywistości jedynie ich (i organiczną dla nich) formą ekspresji i samowyrażania się. W rezultacie wzrasta tolerancja ucznia wobec ludzi i zjawisk społecznych, a on sam zyskuje większą miłość otoczenia;
- znacznie wzrasta uwaga ucznia wobec otaczających go ludzi i sytuacji (ponieważ opanowuje on w dużej mierze adekwatny język do ich opisu), stają się one bardziej interesujące i treściwe; często znika pytanie, jak „zabić czas” podczas wymuszonej komunikacji z nieciekawym partnerem lub w bezsensownej sytuacji. W wielu przypadkach uczeń może znacznie więcej niż wcześniej powiedzieć otoczeniu o ich problemach, zwłaszcza komunikacyjnych;
- rośnie społeczny potencjał ucznia: otoczenie zaczyna odnosić się do niego z szacunkiem, słucha jego słów, łatwiej podporządkowuje się jego woli; z drugiej strony jego własna wola rzadziej wchodzi w konflikt z wolą i podświadomymi nastawieniami innych. Uczeń staje się (gdy tego potrzebuje) znacznie bardziej dyplomatyczny, taktowny, szczery i bezpośredni; wzrasta jego naturalny urok osobisty i umiejętność nawiązywania kontaktu;
- rosną możliwości samowyrażania się ucznia we wszystkich sytuacjach komunikacyjnych; samowyrażanie staje się dla niego psychologicznie mniej niebezpieczne. Rośnie jego potencjał twórczy w sferze zawodowej i amatorskiej;
- zwiększa się psychologiczna i społeczna odporność ucznia; czuje on, że każda nowo opanowana przez niego modalność to jego dodatkowa „noga”, mocno stojąca na polu społecznym;
- uczeń dokonuje przewartościowania wielu swoich wąskich sytuacji zewnętrzno-społecznych i wewnątrzrodzinnych, odkrywając w nich znacznie więcej stopni swobody i sterowności, o których wcześniej nawet nie podejrzewał; wiele problemów, które wcześniej wydawały się nierozwiązywalne, samoistnie zanika lub okazuje się mieć rozwiązania.
W szczególności uczeń odkrywa „klucze” oraz sposoby interakcji z ludźmi i sytuacjami.
Co do tego wcześniej wydawało się zasadniczo niemożliwe — we własnym świecie wewnętrznym uczeń otrzymuje ogromne wsparcie od opanowanych archetypów, które stają się jego wiernymi przyjaciółmi, swego rodzaju bardzo wysokim „dachem”, który niepostrzeżenie osłabia lub całkowicie pozbawia siły wielu jego wewnętrznych wrogów. Uczniowi stają się zrozumiałe subtelne mechanizmy samozniszczenia (zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego), i opanowuje on klucze do rozwiązania takich wewnętrznych problemów, których korzenie są mu albo niedostępne, albo już nieistotne dla ich rozwiązania. Jednak, jak mawiał wujek Ryżus, pączki o wiele smaczniejsze są w smaku niż w opisie, dlatego autor zatrzymuje się tutaj i zaprasza czytelnika w trakcie opanowywania proponowanych poniżej ćwiczeń do samodzielnej oceny ich (i swoich) jawnych oraz ukrytych wad i zalet.
Z poważaniem,
Awezał Podwodny
KOMUNIKACJA I MODALNOŚCI: podstawowe pojęcia
Uniwersalne archetypy: przegląd
Komunikacja: transmisje i repliki. Protagonista i partner. Modalność. Modalności wyższe i humanistyczne. Modalności pokrewne i różnorodne. Transmisje synchroniczne i antytoniczne w odpowiedzi. Markery modalności. Rodzaje markerów: słabe, akcentujące i podkreślające. Markery poznawcze i stylistyczne. Modalności własne i synastyczne. Transmisje monotonne i ambitonowe. Markery synastyczne. Modalności proste i złożone. Odpowiedzi złożone synchroniczne i antytoniczne. Submodalności i modalności złożone. Transponowanie modalności złożonej. Komplementarność. Transmisje czyste, mieszane i przeciążone. Transmisje ambiwalentne. Modalności ogólne i pośrednie długich transmisji. Formuły modalnych przejść.
Uniwersalne archetypy: przegląd. Zacznijmy od głównych bohaterów książki: są to archetypy (uniwersalne wzorce) psychiki, które zawsze istnieją nie pojedynczo, lecz w rodzinnych grupach lub rodzinach. Rodziny rodzinnych archetypów nazywane są uniwersalnymi archetypami. W tej książce rozpatrzymy następujące uniwersalne archetypy: Diadyczny, Triadyczny, Holistyczny, Logistyczny, Ezoteryczny, Dialektyczny, Kabalistyczny, Ewolucyjny, a także Semantyczny i Psychologiczny; wszystkie one są wyższe, z wyjątkiem dwóch ostatnich.
Archetypy te (z różnym stopniem szczegółowości) zostały omówione w poniższych książkach autora. Od czytelnika nie wymaga się formalnej znajomości materiału tych książek, jednak zaznajomienie się z nimi ułatwi wykonanie wielu ćwiczeń.
Archetyp Diadyczny składa się z dwóch wyższych: są to archetypy Jang i In (męskie i żeńskie początki w filozofii chińskiej). Archetypy te zostały opisane w książce „Wyższe archetypy: doświadczenie badań psychologicznych”.
Archetyp Dialektyczny składa się z trzech archetypów: Stworzenia, Urzeczywistnienia i Roztopienia. Archetypy te zostały opisane w książce „Wyższe archetypy: doświadczenie badań psychologicznych”.
Archetyp Triadyczny składa się z trzech wyższych: Syntetycznego, Jakościowego i Przedmiotowego. Archetypy te zostały opisane w książce „Płaszcz Mai: bajki dla neurotyków”.
Archetyp Holistyczny składa się z dwóch wyższych: Globalnego i Lokalnego. Archetypy te zostały opisane w książce autora „Wyższe archetypy: doświadczenie badań psychologicznych”.
Archetyp Logistyczny składa się z dwóch wyższych: Symbolicznego i Treściowego. Został on opisany w książce „Psychologia dla astrologów” (wykład 6).
Archetyp Ezoteryczny składa się z czterech wyższych archetypów: archetypu Płaszczyzny Subtelnej, archetypu Płaszczyzny Gęstej, archetypu Kanału Wschodniego i archetypu Kanału Zachodniego. Archetypy te zostały opisane w książce „Ezoteryczna astrologia”.
Archetyp Kabalistyczny składa się z siedmiu archetypów, odpowiadających subtelnym planom: są to archetypy Atmaniczny, Buddhiiczny, Kauzalny, Mentalny, Astralny, Eteryczny i Fizyczny. Archetypy te zostały opisane w książkach „Odwrócony okultyzm, czyli Opowieść o subtelnej siódemce” (rozdziały 6 i 9) oraz „Ciała subtelne” (seria „Kabalistyczna astrologia”, część 1).
Archetyp Ewolucyjny składa się z siedmiu archetypów, odpowiadających poziomom ewolucyjnym: są to archetypy Muladhary, Swadhisthany, Manipury, Anahaty, Vishudhy, Ajny i Sahasrary. Archetypy te zostały opisane w książkach „Odwrócony okultyzm, czyli Opowieść o subtelnej siódemce” (rozdz. 9) oraz „Płaszcz Mai: bajki dla neurotyków”.
Poniższe dwa uniwersalne archetypy nie są wyższe, lecz bardzo ważne dla procesu komunikacji i zastosowań psychologicznych (stąd ich nazwy).
Archetyp Semantyczny składa się z trzech: jest to archetyp Tła (lub sytuacyjny archetyp), archetyp Poznawczy (bezpośrednio-znaczeniowy) i archetyp Stylistyczny. Archetypy te zostały wprowadzone (pod nieco innymi nazwami) w książce „Psychologia dla astrologów” (seria „Psychologia i astrologia”, część 1, wykład 7).
Archetyp Psychologiczny składa się z czterech: są to archetypy Wewnętrznego Świata, Zewnętrznego Świata, Zewnętrznego Wyrazu i Wewnętrznego Odbioru. Archetypy te zostały opisane w książce „Archetypy psychiki” (seria „Psychologia i astrologia”, część 4, wykłady 3, 4 i 5).
Komunikacja: transmisje i repliki
Komunikacja to proces, w którym niełatwo wyróżnić poszczególne elementy i struktury. Jednakże w pierwszym przybliżeniu można ją opisać jako sekwencyjną wymianę uczestników pojedynczymi kwantami informacyjno-energetycznymi, które znany amerykański psycholog Eric Berne nazywa „transakcjami”; słowo to jest kalką z języka angielskiego transaction i w tłumaczeniu oznacza mniej więcej „ukierunkowany wpływ”. Z punktu widzenia autora, trafniejszym terminem jest słowo transmisja, i będzie ono dalej używane na określenie treści werbalnej i niewerbalnej, którą transmituje jeden z partnerów drugiemu w ramach określonych replikami drugiego partnera. Poniżej repliką nazywana jest werbalna część transmisji; może nią być okrzyk, fraza lub czasem cały długi monolog.
Typowa wymiana międzyludzka jest więc sekwencyjną wymianą transmisji, lecz na poziomie werbalnym — replik. Jednak w rzeczywistości komunikacja zawsze jest czymś znacznie więcej niż czysto intelektualną wymianą treści ujętych w słowa, i odsłonięciu tej tezy poświęcona jest znaczna część tej książki.
Protagonista i partner
Dla wygody wykładu nazywać będziemy głównego bohatera każdej rozmowy protagonistą, a jego rozmówcę — partnerem. W przykładach i scenkach, w których role te nie są wyraźnie oznaczone, protagonistą jest ten z uczestników dialogu, który wypowiada pierwszą replikę, lub pierwsza wymieniona w opisie scenki postać. Ponadto protagonistą nazywany jest autor każdej pojedynczej repliki.
Modalność
Aktywizacji w psychice danego archetypu zawsze odpowiada określona modyfikacja zachowania człowieka: nabiera ono jakości, czyli modalności, odpowiadającej danemu archetypowi. Na przykład aktywizacji w psychice archetypu In odpowiada pojawienie się w zachowaniu (i w szczególności w transmisjach) człowieka modalności jin. Ważnym faktem psychologicznym jest to, że każdej swojej i cudzej transmisji człowiek podświadomie przypisuje (w ramach każdego uniwersalnego archetypu!) tę lub inną modalność i kieruje się nią jako istotnym czynnikiem psychologicznym.
Modalności wyższe i humanistyczne
Modalności odpowiadające najwyższym archetypom nazywane są wyższymi; takimi są na przykład modalności jin, jang, lokalna i globalna. Modalności odnoszące się do Archetypu Komunikacyjnego i Psychologicznego (na przykład poznawcza, stylistyczna, zewnętrzna i wewnętrzna) nie są wyższe — należą one, wraz z niektórymi innymi, do modalności humanistycznych.
Modalności pokrewne i różnorodne
Pokrewną w stosunku do danej modalności jest każda modalność należąca do tego samego uniwersalnego archetypu. Na przykład dla modalności jin modalnością pokrewną jest jang. Różnorodnymi nazywane są modalności należące do różnych uniwersalnych archetypów; na przykład różnorodne są modalności jin i globalna.
Transmisje synchroniczne i antytoniczne w odpowiedzi
Protagonista, zwracając się do partnera, oznacza w swojej transmisji określoną modalność. W swojej odpowiedzi partner może użyć tej samej modalności (w ramach danego uniwersalnego archetypu), i wówczas jego odpowiedź nazywana jest synchroniczną, lub modalności pokrewnej, i wówczas jego odpowiedź nazywana jest antytoniczną. Na przykład protagonista pyta:
— Jak się masz, Protazy?
W ramach Dialektycznego archetypu to pytanie dotyczy modalności realizacji. Dlatego dialektycznie-syntoniczna odpowiedź również zabrzmi w modalności realizacji:
— Dobrze żyję, Weroniko!
Natomiast dialektycznie-antytoniczna odpowiedź może brzmieć na przykład w modalności rozpuszczenia:
— Sklaniam się ku zachodowi swego bytu, droga.
Markery modalności
Modalność może być wyrażana w zachowaniu człowieka na różne sposoby. Często do tego celu używane są specjalne, charakterystyczne tylko dla danej modalności markery, czyli konkretne znaki, słowa, zwroty, gesty i inne środki wyrazu, które pozwalają wyróżnić tę modalność wśród pokrewnych rodzin.
Na przykład, jednym z powszechnych markerów modalności yang jest tryb rozkazujący:
— Chodź tutaj! (yang)
Powszechnym markerem modalności yin jest strona bierna:
— Byłem przyciągającą siłą, która mnie przewyższa. (yin)
— Śniłem sen. (yin)
Inny przykład yinowskiego markera to przysłówki określające stan człowieka lub innego obiektu, na przykład:
— Jest mi zimno. (yin)
— Czuję się dobrze. (yin)
Charakterystyczne markery modalności tworzenia to słowa „nagle”, „niespodziewanie”, „nagle”:
— Nagle stało mi się jasne. (Twor)
Częste markery globalnej modalności to słowa „wszyscy”, „ogólnie”, „całkowicie”, „my”, „w ogóle”, użycie liczby mnogiej:
— A my wszyscy już tu jesteśmy. (Glob)
Markery lokalnej modalności to słowa „kawałek”, „część”, „punkt”, „fragment”, na przykład:
— Biegun północny to zapomniany punkt powierzchni ziemskiej. (Lok)
Typy markerów: słabe, akcentujące i podkreślające
Modalność transakcji może być wyrażona z różnym stopniem wyrazistości: może zabrzmieć jako delikatna aluzja, zaakcentowana lub specjalnie podkreślona. Odpowiednio wyróżnia się markery: słabe, akcentujące i podkreślające (silne).
Słaby marker określa modalność transakcji bez markerów pokrewnych modalności.
Marker akcentujący oznacza tę modalność jako taką.
Marker podkreślający nie tylko określa tę modalność, ale także przeciwstawia ją pokrewnym.
Na przykład, słabym narzędnikowym markerem jest obecność w replice niekluczowego pojęcia, którego nie było w poprzedniej rozmowie:
— A ty nie próbowałeś się pogodzić?
Markerem akcentującym narzędnikowym jest wprowadzenie do rozmowy nowego kluczowego pojęcia:
— Jest pomysł, żeby wybrać się w góry.
Markerem podkreślającym narzędnikowym jest wprowadzenie do rozmowy nowego imienia własnego:
— Poznaj, Manefo: to jest mój przyjaciel Pafnuty!
Markery kognitywne i stylistyczne
Marker może określać modalność bezpośrednio — w tym przypadku nazywany jest kognitywnym — lub poprzez stylistyczne cechy języka, intonację i gesty protagonisty, i w tym przypadku nazywany jest stylistycznym.
Przykład kognitywnego yangowskiego markera — tryb rozkazujący:
— Chodź ze mną, Aglajo!
Przykład stylistycznego yangowskiego markera — rozkazująca intonacja i bezpośredni kontakt wzrokowy z partnerem:
— (tonem rozkazującym, patrząc prosto w oczy) Chodź!
Własna i synastyczna modalność
Często w transakcji, oprócz jej własnej modalności, wskazuje się (bezpośrednio lub pośrednio), w jakiej modalności powinna zabrzmieć odpowiedź partnera. Ta modalność odpowiedzi nazywana jest synastyczną modalnością danej transakcji.
Na przykład w transakcji:
— (przez telefon) My wszyscy już jesteśmy u Weroniki, a ty gdzie, u siebie czy w pracy? (Lok; Lok)
modalność własna jest lokalna, a synastyczna — również lokalna.
W transakcji:
— A ty, Jegorze, lepiej się rozluźnij i pomilcz. (Yang; Yin)
modalność własna jest yangowska, a synastyczna — yinowska.
Transmisje monotonne i ambitonne
Transmisja, w której (w ramach danego uniwersalnego archetypu) pokrywają się modalność własna i synastyczna, nazywana jest monotonną; jeśli te modalności są różne, transmisja nazywana jest ambitonną.
Na przykład transmisja:
— Parfenie, bądźcie bardziej konkretni. (Glob; Lok)
ma modalność własną globalną, a synastyczną — lokalną, więc jest holistycznie-ambitonna.
Transmisja:
— Jak dobrze, jeśli usiądziemy cicho, po prostu słuchając muzyki natury. (Yin; Yin)
ma zarówno modalność własną, jak i synastyczną yinowską, więc jest diadycznie-monotonna.
Markery synastyczne
Modalne markery, których zadaniem jest wskazanie partnerowi, w jakiej modalności powinien zareagować, nazywane są synastycznymi.
Na przykład słowo „gdzie” w pytaniu skierowanym do partnera zakłada lokalną modalność odpowiedzi („Gdzie w naszym zoo jest wybieg dla jeleni?”) i dlatego jest lokalnym markerem synastycznym.
Słowo „rozwiąż” w zdaniu:
— No rozwiąż wreszcie, idziesz do zoo czy nie!
zakłada modalność yangowską reakcji partnera i dlatego jest yangowskim markerem synastycznym.
Modalności proste i złożone
Modalności wyższych archetypów to swoiste cegiełki komunikacji; w dalszej części tekstu często nazywane są modalnościami prostymi. Różnorodne proste modalności w ludzkim zachowaniu często łączą się ze sobą; w tym przypadku mówimy o modalnościach złożonych. Tak więc modalność złożona jest nałożeniem na siebie dwóch lub więcej różnych prostych modalności. We wzorze modalności złożonej jej składowe proste modalności zapisuje się przez myślnik, na przykład: yang-lok (czytane: modalność yangowsko-lokalna), lub twor-global (czytane: modalność tworzenia-globalna).
Przykłady:
— Ineso, przynieś mi kawałek ciasta. (Yang-lok)
— I nagle nam wszystkim razem zrobiło się tak dobrze! (Twor-yin-global)
Odpowiedzi złożone syntoniczne i antytoniczne
Jeśli w ramach rozpatrywania występują dwa (lub więcej) uniwersalne archetypy, to syntoniczność odpowiedzi zakłada syntoniczność według każdej z rozpatrywanych modalności — i analogiczny wymóg dotyczy odpowiedzi antytonicznej.
Na przykład rozpatrzmy replikę protagonisty:
— Ruryku, podejdź do prawego okna. (Yang-lok)
W ramach Diadycznego archetypu ta transmisja ma modalność yangowską, a w ramach Holistycznego — lokalną. Dlatego diadyczno-holistycznie-syntoniczna replika w odpowiedzi powinna mieć również modalność yang-lok, na przykład:
— A co, Wirginio, już ci się znudziłem przy stole? (Yang-lok)
Diadyczno-holistycznie-antytoniczna odpowiedź w tym przypadku powinna mieć modalność yin-global:
— Tak, rozumiem: dyspozycja to rzecz najważniejsza. (Yin-global)
Submodalności i modalności złożone
Jednorodne proste modalności mogą łączyć się ze sobą, tworząc modalność złożoną. W tym przypadku jedna z nich jest podstawowa, a druga pomocnicza i pełni funkcję jakby alikwotu lub odcienia, który dodaje się do modalności podstawowej i ją barwi — ale jej nie znosi. Ta druga (pomocnicza) modalność nazywana jest w tym przypadku submodalnością. Tak więc modalność złożona budowana jest w następujący sposób: jako podstawowa przyjmowana jest jakaś modalność uniwersalnego archetypu, a następnie jest ona uściślana pokrewną jej modalnością; ta ostatnia nazywana jest w tym przypadku submodalnością i we wzorze modalności złożonej stawiana jest w nawiasach, na przykład: yin(yang) lub yang(yang).
W mowie modalności złożone wymawia się następująco: yin(yang) — „modalność yinowska z submodalnością yangowską” lub po prostu „modalność yinowsko-yangowska”.
Przykłady replik w modalnościach złożonych:
— Proszę siadać, Nikodymie, i czujcie się jak u siebie w domu! yang(yin)
— Katarzynę zobaczycie w pokoju po prawej, na niebieskiej sofie przy oknie. lok(lok)
Ważne jest zrozumienie, że w modalności złożonej submodalność nigdy nie znosi modalności podstawowej, a jedynie wnosi do niej swój alikwot. Modalność podstawowa charakteryzuje transmisję ogólnie (jej sytuację bazową), a submodalność daje jej rozwinięcie (uściślenie) lub dodatkowy akcent.
Transponowanie modalności złożonej
Transponowaniem nazywana jest transformacja modalności złożonej, kiedy modalność podstawowa i submodalność zamieniają się miejscami, czyli modalność podstawowa staje się submodalnością i odwrotnie.
Na przykład w wyniku transponowania z modalności yin(yang) powstaje modalność yang(yin).
— Proszę siadać, Nikodymie, na tę sofę i czujcie się jak u siebie w domu! yang(yin)
— Będzie mi bardzo miło, Nikodymie, jeśli usiądziesz na tej sofie. yin(yang)
Zewnętrznie transmisje z wzajemnie transponowanymi modalnościami mogą wyglądać podobnie, ale psychologicznie różnią się zasadniczo.
Komplementarność
Termin „komplementarność” zawdzięczamy znanemu amerykańskiemu psychologowi Erikowi Berne; w tłumaczeniu z angielskiego słowo to oznacza „uzupełnialność”.
Jednak poniżej to słowo jest używane w szerszym znaczeniu: komplementarność transmisji partnera (w ramach danego uniwersalnego archetypu) oznacza zgodność jej modalności z oczekiwaniami protagonisty (wyrażonymi bezpośrednio lub pośrednio w jego ostatniej transmisji), czyli podporządkowanie się synastycznym markerom jego transmisji. Zatem odpowiedź partnera jest komplementarna, jeśli jej modalność pokrywa się z synastyczną modalnością poprzedniej transmisji protagonisty. Komplementarność odpowiedzi oznacza, że człowiek podporządkowuje się niepisanym i w większości nieuświadomionym prawom komunikacji, co ułatwia interakcję z nim partnerowi (choć to wcale nie gwarantuje porozumienia w istotnych kwestiach). Jeśli natomiast odpowiedź pod względem istotnych dla pytającego modalności nie odpowiada jego oczekiwaniom (wyrażonym w bezpośrednich lub pośrednich synastycznych markerach), nazywa się ją niekomplementarną.
Na przykład rozważmy taki dialog. Uczeń pierwszej klasy 1 września wraca ze szkoły. Mama go pyta:
— No i jak, podobało ci się w szkole?
— Bułka była z niesmacznym powidłem.
Ta odpowiedź jest holistycznie niekomplementarna: mama prosi o ocenę w modalności globalnej (na co wyraźnie wskazuje globalny synastyczny marker w ogóle), a otrzymuje odpowiedź lokalną, która ją zapewne nie zadowoli.
Czyste, mieszane i przeciążone transmisje
Transmisja, w której (w ramach danego uniwersalnego archetypu) występują markery wyłącznie jednej modalności, nazywa się czystą. W przeciwnym razie, czyli gdy w transmisji obecne są markery dwóch lub więcej spokrewnionych modalności, nazywa się ją mieszaną, a określenie jej modalności bywa niełatwe. Co więcej, różni ludzie mogą się różnić w ocenie tej kwestii, kładąc nacisk na różne elementy i uwzględniając odmiennie sytuację zewnętrzną.
Przykład czysto yangowej transmisji:
— (patrząc prosto w oczy, stanowczo) Idź, Paramonie!
Przykład diadyczno-mieszanej transmisji:
— (patrząc prosto w oczy partnerowi, tonem oskarżycielskim) Bardzo by było dobrze, Erastesie, gdyby jeden z nas przeprosił drugiego!
Mieszana transmisja, w której dwie lub więcej spokrewnionych modalności są reprezentowane przez markery akcentujące lub podkreślające, nazywa się przeciążoną. Często jest odbierana przez partnera jako psychologicznie ciężka, a on nie do końca rozumie, jak należy ją rozumieć i jak na nią odpowiadać. Modalność przeciążonej transmisji trudno określić obiektywnie, a zwykle protagonistę i partnera określa się ją „jak Bóg (lub podświadomość) na to pozwoli”; dlatego przeciążone transmisje często okazują się ambiwalentne (patrz następny punkt).
Przykład dialektyczno-przeciążonej transmisji:
— Jak, Rabinowicza znowu rozstrzelali?
W tej transmisji obecne są markery wszystkich trzech dialektycznych modalności (narzędnikowej, sprawczej i rozpuszczającej). Spróbuj określić jej dialektyczną modalność dla protagonisty, partnera i Rabinowicza.
Transmisje ambiwalentne
Transmisja ambiwalentna (w ramach danego uniwersalnego archetypu) to taka, która dla protagonisty ma jedną modalność, a dla partnera — spokrewnioną z nią. (Nie należy mylić transmisji ambiwalentnej z amfibolijną, patrz wyżej.)
Na przykład replika męża, który bez uprzedzenia wyjeżdża w sprawach służbowych, skierowana do żony:
— Jadę teraz na spotkanie służbowe i wrócę za parę godzin.
— jest dialektycznie-ambiwalentna: dla niego samego ta informacja brzmi w modalności sprawczej, a dla niej — w modalności tworzenia.
Ogólna i pośrednie modalności długich transmisji
Jeśli transmisja jest długa i składa się z kilku (dwóch, trzech lub więcej) zdań, to jej modalności (w ramach danego uniwersalnego archetypu) mogą okazać się różne — i to raczej reguła niż wyjątek. Ogólna modalność takiej transmisji jest zwykle (wyjątki są bardzo rzadkie) określana przez modalność jej ostatniego zdania.
W poniższym przykładzie po każdym zdaniu w nawiasach podano jego diadyczną modalność:
— Cóż, teraz jestem na świecie — sama. (jin)
— Nikt mi nigdy nie pomoże. (jin)
— Nie ma nic gorszego na świecie niż samotność i zdrada. (jin)
— A zatem — odejdź na zawsze, Porfiriuszu! (jang)
Ogólna modalność tej transmisji jest oczywiście yangowa zarówno w odbiorze protagonistki, jak i partnera.
Formuły modalnych przejść
Daleko nie każda sekwencja pośrednich modalności w długiej transmisji ma prawo istnieć — u doświadczonego i wprawnego komunikatora układają się one według określonych schematów, czyli formuł modalnych przejść. Na przykład powyższy monolog o samotności został zbudowany według formuły „yangowego kontrapunktu”: jin — jin — jin — jang. Istnieją różne standardowe formuły modalnych przejść, które są stosowane w ściśle określonych okolicznościach.
Oto na przykład transmisja według formuły „holistycznej żaby” lok — glob — lok:
— Tak mnie boli nosek! (lok)
— Jak to przykro, gdy coś boli! (glob)
— Najgorszy koniec, rozumiesz?! (lok)
