Komunikacja :: Część 2 – SZTUKA ROZUMIENIA Część 1

Awezałom Podwodny Seria “Komunikatyka” Część 2 SZTUKA ROZUMIENIA Wstęp. Rozdział 1. Archetyp triadyczny: Syntetyczny, Jakościowy, Przedmiotowy. Rozdział 2. Archetyp holistyczny: Lokalny i Globalny. Rozdział 3. Archetyp logistyczny: Symboliczny i Treściowy. W tej książce omówimy trzy uniwersalne archetypy, połączone niezwykle ważnym, lecz bardzo istotnym dla procesu komunikacji, zasadą syntezy. W komunikacji bardzo często pojawia się pytanie: “Czy mnie rozumiesz?”. Co kryje się za tym pytaniem? Dlaczego tak często pada? Problem polega między innymi na tym, że człowiek, zanim cokolwiek zrozumie, dokonuje trudnego do racjonalnego ujęcia, ale intuicyjnie koniecznego aktu syntezy, połączenia otrzymanej informacji w jedną całość, która następnie staje się podstawą jego reakcji. To scalanie, czyli całościowe rozumienie, w różnych przypadkach przebiega odmiennie, a możliwe są trzy główne podejścia do tego zagadnienia, odpowiadające trzem uniwersalnym archetypom omawianym w tej książce – Triadycznemu, Holistycznemu i Logistycznemu. Archetyp triadyczny jest rodziną składającą się z trzech wyższych archetypów: Syntetycznego, Jakościowego i Przedmiotowego. Archetyp holistyczny to rodzina składająca się z dwóch wyższych archetypów – Globalnego i Lokalnego. Archetyp logistyczny jest rodziną składającą się z dwóch archetypów: Symbolicznego i Treściowego. Rozumienie jako proces psychologiczny, oczywiście, zakłada różne warianty lub kombinacje przedstawionych powyżej archetypów, co spowodowało ich opis (w tym w komunikacyjnych przejawach) w tej książce. Ponadto, dostrzegalna jest ciągłość, można powiedzieć, pochodzenie Archetypów Holistycznego i Logistycznego: mogą one być wyprowadzone z Archetypu Triadycznego metodą (atmaicznego, lecz nie arytmetycznego!) sumowania. Mianowicie, jeśli połączymy (w ramach Archetypu Triadycznego) archetypy Jakościowy i Przedmiotowy, z jednej strony, i przeciwstawimy to połączenie archetypowi Syntetycznemu, otrzymamy właśnie Archetyp Logistyczny: “suma” Jakościowego i Przedmiotowego przekształci się w archetyp Treściowy. Jeśli połączymy archetypy Syntetyczny i Jakościowy i przeciwstawimy to połączenie archetypowi Przedmiotowemu, otrzymamy Archetyp Holistyczny: “suma” Syntetycznego i Jakościowego przekształci się w archetyp Globalny, a Przedmiotowy – w Lokalny. Nie należy jednak sądzić, że wspomniane “dodawanie” jest prostą i oczywistą operacją, tak że właściwości i przejawy Archetypu Treściowego można łatwo wyprowadzić (metodą sumowania) z właściwości i przejawów archetypów Jakościowego i Przedmiotowego, a właściwości Globalnego – z właściwości Syntetycznego i Jakościowego; ponadto okazuje się, że przejawy Archetypu Przedmiotowego znacznie różnią się od przejawów Lokalnego, a przejawy Syntetycznego – od przejawów Symbolicznego, i uważny i pracowity czytelnik wielokrotnie o tym się przekona, czytając proponowaną mu książkę i wykonując liczne ćwiczenia. Podstawowe pojęcia nauki komunikatyki, używane w tej książce, czytelnik może znaleźć we wstępie “Psychologia komunikacji” do książki “Gramatyka komunikacji” (seria “Komunikatyka”, część 1). Jeśli w rezultacie czytelnik, niepostrzeżenie dla siebie, będzie lepiej rozumiał otaczających go ludzi i adekwatniej z nimi współdziałać, autor uzna, że postawił przed sobą zadanie wykonane.

A. Podwodny
11.10.2001
Nowosybirsk

Rozdział 1
ARHETYP TRIADYCZNY: Syntetyczny, Jakościowy i Przedmiotowy

markery stylistyczne jakościowe
markery poznawcze przedmiotowe
markery stylistyczne przedmiotowe

ZŁOŻONE MODALNOŚCI TRIADYCZNE

Modalność syn(syn)
Modalność syn(kaч)
Modalność syn(pred)
Modalność kaч(syn)
Modalność pred(syn)
Modalność pred(kaч)
Modalność kaч(pred)

PRAKTYKA KOMUNIKACYJNA

Porównanie modalności triadycznych
Czyste i mieszane transmisje
Syntonia i antytonia
Ambiwalencja
Markery synastyczne i komplementarność
Monotonne i ambitonne transmisje
Typy ambittonowych transmisji

KONTEKST

Rola kontekstu
Tekst pisany
Modalności triadyczno-komunikacyjne
Modalności triadyczno-dwuczłonowe
Modalności triadyczno-dialektyczne

WZORY PRZEMIAN MODALNOŚCI

Krótkie wzory: “mały spadek”, “mały wzrost”, “spadek”, “wzrost”, “mała rybka”, “mała żaba”, “jaszczurka”
Długie wzory: “kontrapunkt”, “wężyk”
Miękkie przejścia modalne: “płaszcz” i “dywan”

OPIS OGÓLNY

Rodzina triadyczna. Uniwersalny Archetyp Triadyczny jest rodziną składającą się z trzech wyższych archetypów: Syntetycznego, Jakościowego i Przedmiotowego.

Archetypowi Syntetycznemu odpowiada spojrzenie na obiekt jako na całość; jest to spojrzenie, które łączy wszystkie jakości obiektu i syntetyzuje wszystkie jego elementy i części. Takie spojrzenie często stosujemy, gdy rozpatrujemy dany obiekt jako unikalny, nadajemy mu imię i używamy tego imienia:

– Feofilakcie!

Archetypowi Jakościowemu odpowiada spojrzenie na obiekt z punktu widzenia jego różnych aspektów, charakteryzujących go jako całość, lecz z różnych możliwych perspektyw. Charakterystyczne dla archetypu Jakościowego są słowa jakości:

– To niełatwa sprawa! O, niełatwa!

Archetypowi Przedmiotowemu odpowiada spojrzenie na obiekt jako na coś składającego się z różnych elementów lub części, często połączonych ze sobą różnymi więzami:

– Samochód składa się z karoserii, podwozia z kołami i silnika, a także salonu i kierownicy. (przed)

Modalności triadyczne. Modalność syntetyczna zakłada rozpatrywanie obiektu w całości. Jej oznaczeniem może być jego imię (ale nie marka towaru!) lub inny odnośnik, taki jak zaimek (on, ona) lub inna wskazówka – na przykład rodzajowa czy metaforyczna:

– TO ON! (syn)

– No, a gdzie teraz twój (sceptycznie) Misaił? Twój Bohater-Kochanek? (syn)

Modalność jakościowa przysługuje transmisjom, które akcentują tę lub inną jakość obiektu, jego właściwość lub cechę – jako całości.

– Twoja kwiatuszka jest malutka… za mała! (kaч)

– Żerujesz, Hermogenie? … No cóż, żeruj, żeruj na zdrowie! (kaч)

Modalność przedmiotowa przysługuje transmisjom, które rozpatrują części lub elementy obiektu, fragmenty ogólnego obrazu.

– Mamuś, boli mnie brzuszek! (pred)

– Wiele miast w Rosji, choć nie są tak szeroko znane na świecie jak Moskwa i Petersburg, wciąż przedstawiają duże zainteresowanie dla turysty – takie jak Rostów Wielki, Suzdal, Włodzimierz, Murom, Jarosław i wiele innych. (przed)

________

W modalności syntetycznej – w myśl idei – pisane są zdania języka pisanego, zgodnie ze znaną szkolną definicją: “zdanie jest zakończoną myślą”. Aby zrozumieć replikę rozmówcy, należy dokonać syntetyzującego wysiłku, połączenia jego słów (a często także intonacji, grymasów itp.) w jedną treść; czasem się to udaje, czasem nie, i wtedy mówimy: “Przepraszam, nie zrozumiałem Pana/Pani”. Pełne zdanie zawiera co najmniej trzy elementy: podmiot, orzeczenie i dopełnienie, na przykład: “Anfisa je ser”. Elementy te same w sobie najczęściej mają następujące modalności: (nazwane) podmiot – syntetyczną, orzeczenie – jakościową, dopełnienie – przedmiotową. Oznacza to, że w mowie człowieka pada zdanie, w którym akcentowany jest podmiot, będący imieniem, zdanie to otrzymuje zabarwienie syntetyczne, jeśli orzeczenie – to jakościowe, a jeśli dopełnienie – to przedmiotowe. Szczególnie wyraźnie ten efekt ujawnia się, gdy (co charakterystyczne dla mowy) partnerzy wymieniają się eliptycznymi, czyli niepełnymi replikami, na przykład:

– Kto do nas przyszedł?

– Anfisę. (syn)

– Czym, ciekaw jestem wiedzieć, Anfisa się zajmuje?

– Je.

– A co je Anfisa?

– Ser. (pred)

Jednak i pełne zdanie może mieć dowolną z modalności triadycznych: syntetyczną, jakościową lub przedmiotową, jeśli jedno ze słów jest syntaktycznie, bądź intonacyjnie, bądź za pomocą gestykulacji (mimiki) wyróżnione jako najbardziej znaczące – na tyle, że ogólna treść zdania niejako schodzi na drugi plan. Jeśli to wyróżnione

definicja — to jakościowe, jeśli uzupełnienie — to przedmiotowe, na przykład:

— A dziś do mnie wpadł… (z westchnieniem) wyobraź sobie… CYRYL! (syn) — Dziś wpadł do mnie Cyryl… taki… (z naciskiem) elegancki!

— A dziś Cyryl poszedł… nigdy nie zgadniesz… do firmy! (przed)

Jeśli propozycja jest aforyzmem, zwięzłym wyrażeniem ważnej myśli lub obrazu, znacznie przewyższającym swoją wagą (dla danej osoby) składowe jej słowa, jej modalność jest syntetyczna; tak, na przykład, często odbierane są przysłowia:

Bóg bronił wzdłuż i wszerz. (syn)

Bóg da i w okienko poda. (syn)

Wiedzie się i robakowi na świecie. (syn)

Gdzie burza, tam i wiadro. (syn)

Nie wielka bieda, kiedy wlezie wrota. (syn)

Zdołasz westchnąć, a już przyjdzie umrzeć. (syn)

W modalności syntetycznej zwykle odbierane są proste (nierozbudowane) zdania z trzech-czterech słów, zawierające podmiot, orzeczenie, dopełnienie i ewentualnie jedno określenie — bez sytuacyjnych, intonacyjnych i innych akcentów, na przykład:

Ryś czaił się w zasadzce. (syn)

Młody jeleń szedł do wodopoju. (syn)

Nie dotarł biedak do wody — niedaleko. (syn)

Jeśli w zdaniu jest wiele słów określających jakości i działania — czasowników, przymiotników, imiesłowów, i właśnie w nich zawarty jest jego główny sens, to zdanie zwykle ma modalność jakościową:

— Ja do ciebie dążyłem z daleka: biegłem, płynąłem, przedzierałem się, gramoliłem — jednym słowem, dobijałem się na wszystkie sposoby. (jakość)

— Przed moimi oczami rozpościerało się morze: jasnoniebieskie, błękitne, zielonkawo-brązowe, trochę wzburzone, ale ogólnie spokojne i wyraźnie czegoś oczekujące. (jakość)

Jeśli w zdaniu jest wiele słów określających nie nazwane obiekty świata materialnego, i na nich spoczywa jego główny sens, to zdanie nabiera modalności przedmiotowej:

— Proszę jeść wszystko, co stoi na stole: forszmak z cebulką, ogórki, pomidory, rosół. (przed)

— Lubię gwiazdy, ludzi, zwierzęta, rośliny i, oczywiście, minerały.

Jego mieszkanie zamieszkiwały liczne zwierzęta: żółw, dwa psy, trzy koty, cztery kanarki i niewielka legwan. (przed)

Ćwiczenie. Zmodyfikuj następujące zdania i wypowiedzi (możliwe, skracając je lub nieco uzupełniając i zmieniając kolejność słów), a następnie postaw logiczny nacisk tak, aby nabrały:

a) modalności syntetycznej,

b) modalności jakościowej,

c) modalności przedmiotowej.

1. — Fajny brzuch sobie wyhodowałeś, Nikodymie Samsonowiczu!
2. W powietrzu pachniało wiosną — słoneczną, świeżą, niespodziewanie wczesną.
3. W sawannach i pustyniach Afryki żyje mnóstwo najbardziej niezwykłych zwierząt.
4. — Panu, Polikarpie, mogę na razie zaproponować niewielkie, ale odpowiedzialne i perspektywiczne stanowisko kierownika naszego akwarium.
5. Samolot leciał nisko nad wzburzonym morzem.
6. Szybki kopał się w wielkiej, brudnej kupie śmieci.
7. Nasiona mądrości kiełkują powoli.
8. Góra Ararat przewyższa otaczające ją szczyty nie tylko wysokością.
9. Problem przetrwania ludzkości jako gatunku przyćmiewa i zaostrza problem osobistego bezpieczeństwa.
10. Wireneja wpatrywała się uważnie w postać, która stanęła przed nią.

Przykład.

1a) — (wbijając wzrok w brzuch Nikodyma) No, Nikodym Samsonowicz! (syn)

1b) — No ty, Nikodym? Samsonowiczu, sobie brzuch wyhodowałeś! No, wyhodowałeś! (jakość)

1c) — No, Nikodym Samsonowicz, ależ ty masz brzuch! (przed)

Trójdzielne markery

Kognitywne markery syntetyczne

Powszechnym markerem syntetycznym jest akcentowane własne imię (lub słowo je zastępujące), wskazujące na daną istotę lub unikalny obiekt:

— A to jest nasz Warłam! (syn)

— (właściwie) Szybki! (syn)

— A ja jadę (z naciskiem) do Moskwy! (syn)

Akcentowane w wypowiedzi zaimki osobowe również nadają jej syntetycznego odcienia:

— Kto chce loda? — Ja! (syn)

— Kto rozlał mleko na obrus? — On! (syn)

Krótkie (w tym jednosylabowe) repliki zawsze mają syntetyczny odcień, ale czy okaże się on modalnością, czy jedynie submodalnością, należy określać w każdym przypadku indywidualnie.

— To ty jedziesz ze mną? — Jadę.

Odpowiedź partnera w tej rozmowie pod względem treści jest jakościowa, ale pod względem formy jednoskładnikowa, czyli syntetyczna. Najprawdopodobniej dla protagonisty ma ona sens „tak” i dlatego będzie miała modalność syntetyczną. Jednak w dialogu:

— Ty jedziesz czy lecisz? — Jadę.

Odpowiedź partnera, choć jednoskładnikowa, ma jednak główną treść jakościową („jadę, a nie lecę”) i dlatego modalność tej repliki jest jakościowa.

Zasadniczo każda sensowna wypowiedź („zakończona myśl”) nosi na sobie wpływ syntetycznego archetypu, a w przypadku, gdy w tej wypowiedzi nie ma istotnych markerów jakościowych i przedmiotowych, jest syntetyczna. Jednak brak markerów jakościowych i przedmiotowych to rzadki wyjątek w mowie.

Stylistyczne markery syntetyczne

Do modalności syntetycznej zawsze dąży aforyzm — zwięzłe, ale energiczne wyrażenie, którego sens znacznie przewyższa sumę znaczeń słów w nim zawartych. Do modalności syntetycznej dąży mądrość ludowa wyrażona w przysłowiach, powiedzeniach itp. W modalności syntetycznej znajduje się każdy pojedynczy obraz, w tym używany w metaforach:

— Jesteś podobny do wielbłąda na pustyni, który nie widział wody od tygodnia. (syn)

— Czekam na ciebie, jak księżniczka w wieży. (syn)

Porównania pod względem jakości lub analogii, które nie oferują zamkniętego obrazu, mogą mieć modalność jakościową lub przedmiotową:

— Dlaczego jesteś dziś taki zły, jakby cię ktoś ugryzł? (jakość)

— Była piękna — jak siarka albo gazela. (przed)

Gesty akcentujące modalność syntetyczną — ruchy głową lub całym ciałem jako jednością, zbierające ruchy dłońmi (jakbyś lepił śnieżną kulę lub zbierał rozsypane orzechy w stertę), gesty kreślenia w powietrzu zamkniętych figur, na przykład kół lub owali. Charakterystyczny gest syntetyczny — palec wskazujący uniesiony uroczysto do góry (szczególnie w połączeniu z okrzykiem: „Oto!”).

Do stylistycznych markerów syntetycznych można zaliczyć podwyższenie tonu mowy oraz intonację podwyższonej doniosłości. Markery te szczególnie jasno ujawniają się w połączeniu z kognitywnymi markerami syntetycznymi, na przykład przy zwracaniu się do kogoś po imieniu, ale czasem „działają” same z siebie:

— Chcę z panem porozmawiać, (znacznie) Nikito Fieponowicz! (syn)

— Zrozumcie, potrzebuję mężczyzny. (wyraźnie) MĘŻCZYZNĘ! (syn)

Przysłowia i frazeologizmy pod auspicjami archetypu syntetycznego:

Święta świętych. Strzeżonego Pan Bóg strzeże. Rosyjski język wielki. Bóg — stary czarodziej. I tyle. Wolą Bożą jest nasz udział.

Ćwiczenie. Przypomnijcie sobie znane wam przysłowia i frazeologizmy w modalności syntetycznej.

Ćwiczenie. Zastanówcie się nad tłem syntetycznych markerów — czy istnieją?

Kognitywne markery jakościowe

Do takich markerów należą akcentowane w wypowiedzi przymiotniki, przysłówki, imiesłowy i czasowniki:

— Jesteś dziś taki miły, taki różowy!

— Ja do ciebie biegłem, dążyłem, padając, rozbijając się i znów dążąc! (jakość)

Stylistyczne markery jakościowe

Gesty akcentujące modalność jakościową — płynne ruchy przedramieniem, kreślące zaokrąglone, ale nie zamknięte figury (takie jak nawiasy, linie faliste itp.), standardowe gesty oznaczające jakości (duży — szeroko rozłożone ręce, szybki — częste ruchy zgiętymi rękami itp.):

— Potrzebuję chłopca — (pewnie) takiego pięknego, gładziutkiego… (jakość)

Równe lub falujące, nierzadko śpiewne intonacje:

— Ja chcę chłopczyka — (pewnie) takiego ślicznego, gładziutkiego… (jakość)

Przysłowia i frazeologizmy pod auspicjami archetypu jakościowego:

Rosjanin lubi szybko. Pójdę pospacerować, na białe światło ziewać. Nie heblowany, nie ciosany, to i rzucony.

Ćwiczenie. Przypomnijcie sobie znane wam przysłowia i frazeologizmy w modalności jakościowej.

Ćwiczenie. Zastanówcie się nad tłem jakościowych markerów — czy istnieją?

Kognitywne markery przedmiotowe

Do takich markerów należą przede wszystkim akcentowane w wypowiedzi nazwy przedmiotów lub zjawisk, które są imionami:

— Potrzebujesz prezerwatywy?! (przed)

— Oto moja ręka! (przed)

— I co tam widziałeś? — Zaćmienie! (przed)

Imiona własne uzyskują modalność przedmiotową w przypadku wyliczania ich jako różnych obiektów stanowiących określoną ilość:

— Bywałem i w Moskwie, i w Petersburgu, i w Żmerynce, i w Paryżu.

— Dziś wpadli do mnie Izaak z Izotem, Gabriel z Galaktionem i Aurora z Agatą. (przed)

Stylistyczne markery przedmiotowe

Żeby podkreślić przedmiotową modalność, używa się gestów, takich jak ruchy pędzlami, stopami, poszczególnymi palcami (na przykład figi), które kończą się gwałtownym zatrzymaniem dłoni w powietrzu lub na materiale przedmiocie (na przykład uderzenie dłonią w stół, w ramię partnera lub własne udo, przyłożenie ręki do serca). Charakterystyczny „przedmiotowy” gest to kolejne zginanie palców przy liczeniu „raz, dwa, trzy…”. Przedmiotowe intonacje są często urywane i opadające, konkretne, „przyziemione”.

— Potrzebuję jagód: (przyziemione) czereśnie, truskawki, maliny. (przed)

— Przynieś mi, proszę, (opuszczając ton głosu) nóż. (przed)

Przysłowia i frazeologizmy pod patronatem archetypu Przedmiotowego:

„Se buk, se płat’ja, se kwasznia, se chliby, se dytyna płacze”.

„Na ludyj, szczo na Boha, na sebe, szczo na biesa”.

„Ni dna tobi, ni pokryški”.

„To i se”.

„Abo sina kłok, abo wyła w bik”.

Ćwiczenie. Wymieńcie znane wam przysłowia i frazeologizmy w modalności przedmiotowej.

Ćwiczenie. Pomyślcie o tle przedmiotowych markerów — czy one istnieją?

Ćwiczenie. Podajcie dodatkowe przykłady syntetycznych, jakościowych oraz

Przedmiotowych markerów. Ćwiczenie. Wymyślcie a) syntetyczną, b) jakościową oraz c) przedmiotową replikę dla każdej z następujących sytuacji, a także dla pięciu sytuacji według własnego wyboru.

1. Przedstawienie starego przyjaciela młodzieżowej kompanii.
2. Pozdrowienie szefa w poniedziałek rano.
3. Pozdrowienie sekretarki w poniedziałek rano.
4. Prośba o przyniesienie kawy do łóżka skierowana do żony.
5. Zgłoszenie zwolnienia z pracy na godzinę wcześniej z powodów osobistych.

Ćwiczenie. Wymyślcie dla następujących dialogowych sytuacji oraz pięciu sytuacji według własnego wyboru dialogi składające się z dwóch replik w modalnościach:

a) syn – syn
b) syn – kacz
c) syn – przed
d) kacz – syn
e) kacz – kacz
f) kacz – przed
g) przed – syn
h) przed – kacz
i) przed – przed

1. Propozycja ulubionemu synowi zwrócenia uwagi na potrzeby matki.
2. Przeprosiny przed surowym bratem z powodu spóźnienia się na spotkanie.
3. Prośba do szefa o odłożenie terminu wykonania zadania z ważnych powodów.
4. Wyrzut niesprawiedliwy emocjonalny do lalki.
5. Oskarżenie sprawiedliwe do córki o spowodowanie chaosu.

Ćwiczenie. Określcie modalności triadyczne następujących fraz pisemnych i ustnych transmisji (ostatnie rozpoczynają się od myślnika), a także pięciu transmisji według własnego wyboru. Wskażcie markery triadyczne.

1. Całe nasze życie to gra w oczach Bożych.
2. I puściłem się drogami, które wytyczył mi los.
3. – Bezsilny jestem przed tobą, bezsilny!
4. – Kuzma oblał egzamin.
5. – Wasyliso!
6. – I, Lubomyrze, wyobraźcie sobie teraz moje położenie!
7. – A sumienie macie, Warwaro?
8. I, wyobraźcie sobie, odlatuje nasz ukochany Taryk do nieba… i – na zawsze.
9. – (Pokazując partnerowi kombinację trzech palców) A wy, przepraszam, kiedykolwiek widzieliście „pałę”?!
10. – No, w deficycie nie pozostaniesz, ty.
11. Zbieraj się, drogi, zbieraj się.
12. A ja na górnej półce lubię leżeć.
13. Przepraszam, Iwanie Jefremowiczu, no proszę, wybaczcie.
14. – A oto, przedstawiam wam naszego najlepszego specjalistę od kradzieży, prawnika z ogromnym doświadczeniem, znanego w całej naszej okolicy – samego Rafała Fałaliejewicza!
15. – Nie, nigdy nie doczekacie się ode mnie tego!
16. – A wy, Akulino Terentiewno, postarajcie się, pospieszcie.
17. – Jakiż ty, okazuje się, jesteś we mnie nikczemny!
18. – No nie mam ich – ani gwoździa, ani śrubki jednej!
19. Próba przeplatała się z próbą, i końca nie było widać.
20. Ucieleśniając się w ludzkim świecie jako awatara, Wisznu przyciąga do siebie uwagę licznych demonów i bezlitośnie ich pokonuje.
21. – A ja wam mówię: Sawielij to, jak Sawielij!
22. Nie prowadzą tam ani drogi bite, ani nawet ścieżki.
23. A przy oknie w doniczce trudno nie zauważyć ogromnego… (pokazuje rękami) kaktusa!
24. – U nas tej krwiopijnej zwierzyny, niestety, dużo – zwłaszcza tych… jak ich tam… (zastanawia się) muszek!

Ćwiczenie. Określcie modalności triadyczne następujących transmisji oraz pięciu transmisji według własnego wyboru. Wskażcie markery triadyczne.

1. – Twoja macica jest nienasycona!
2. – Och!
3. – Biegnij prędko ścieżką, ścieżynkami, aż do samego morza.
4. – Słodkie słówka prowadzicie, Leoncjuszu Płatonowiczu, dziwne takie i niezrozumiałe!
5. – Stop!
6. – Co ty, Paramonie, wczoraj się urodziłeś?
7. – Ty, Antonido, dokładnie jak kukułka codziennie coś tam kuкуjesz.
8. – Oto i natura nam o tym samym szeptem przypomina…
9. – No ty, Erast, gąsior!
10. – A ty rano po rosie boso po trawie pochodź – zielonej, mięciutkiej, świeżutkiej i zimniutkiej.

Ćwiczenie. Zmodyfikujcie następujące transmisje tak, aby nabrały: a) modalności syntetycznej, b) modalności jakościowej oraz c) modalności przedmiotowej.

1. – Czekam na ciebie.
2. – Wczoraj odwiedził mnie Klemens.
3. – No, nie wiem.
4. – A tego to już nie trzeba.
5. – Czyżbyście tak o mnie myśleli?
6. – Komu wesoło – mnie nie wesoło.
7. – A co, jeśli teraz od razu – i do rzeki?
8. – Pańskie rozumowanie wydaje mi się nie do końca uzasadnione.
9. – A Car-armata tak ani razu w swoim życiu nie wystrzeliła.
10. – Język to dusza narodu.
11. – Jak nie kręcisz, jak nie kręcisz, a wyjść za mąż prędzej czy później i tak przyjdzie.
12. – Wiedza starożytnych Greków znacznie ustępowała naszej, ale o nich potomni pamiętają nawet po dwóch i więcej tysiącach lat, a kto będzie pamiętał o nas za dwadzieścia lat?
13. – Hi-hi.
14. – Czy pamiętasz nasze spotkania na Krymie?
15. Święty kielich to o wiele starszy symbol niż miecz – znak prymitywnej męskiej dominacji.
16. – Jedz, syneczku, kaszkę.
17. – A teraz byłoby dobrze usłyszeć opinię szefa oddziału terytorialnego.
18. Zapadał zmierzch.
19. Mądry człowiek nie będzie pokonywał niepotrzebnych przeszkód.
20. – Nie zgadzamy się z tobą w wielu kwestiach.

Przykład. 1a). – Czekam na ciebie. (Syn) Ja na ciebie czekam. Ja, Prow Płatonowicz. (Syn) Ja na ciebie czekam, jak szary gąsior swoją wybrankę. (Syn)
1b). – Czekam na ciebie-czekam. (Kacz) Ja na ciebie czekam, miłego, kochanego, aż do bólu upragnionego. (Kacz)
1c). – Czekam na ciebie, moje pisklę, mój sokole-łabędziu, rybko-zajączku. (Przed)

Ćwiczenie. Odpowiedzcie na następujące zwroty i na pięć zwrotów według własnego wyboru:

a) w modalności syntetycznej,
b) w modalności jakościowej oraz
c) w modalności przedmiotowej.

1. – Jak was zwą, cudna nieznajoma?
2. – Opowiedzcie o swoim życiu.
3. – Współczujcie temu idiotzie! (gest w stronę szefa)
4. – Myśl długo – działaj szybko – tak, przyjacielu Pantalejmonie!
5. – A co ty, Anfisko, nie polecisz na targ?
6. – Mnie, Trifonie Fedotowiczu, wasze sztuczki aż do gardła doszły!
7. – Do Petersburga, czy co, wybrać się na stare lata?..
8. – Wprowadzać w Rosji zachodnie porządki to pomysł nie nowy i równie beznadziejny! A wy macie inne zdanie?
9. – Zapraszam was, Włodzimierzu Świętosławowiczu, w gości do naszych stron, nieco na wschód od Jeniseju.
10. – Szustryk! Nie szczekaj na obce koty, chociażby po nocach!

Przykład. 1a). – Bronisława. (Syn) – Jak rodzice nazwali. (Syn) – Żadne. (Syn)
1b). – Jakież to ciekawe! (Kacz) – Zwać, zwą, ale nikt nie będzie w stanie dokładnie. (Kacz)
1c). – A jeszcze zapytacie o oczka i uszka, kolanka i nóżki? (Przed)

Ćwiczenie. Ułóżcie opowiadanie na każdy z następujących tematów (z życia szkolnego) w trzech modalnościach: syntetycznej, jakościowej i przedmiotowej.

1. Jak z psem Szustrykiem na rzekę chodziłem.
2. Jak mnie nauczyciele w szkole uczyć próbowali.
3. Jak mnie koleżanki krzywdziły.
4. Jak mnie chłopcy na wytrzymałość sprawdzali.
5. Jak serniki robiłem.
6. Jak mamie chustkę na 8 marca wyszywałem.
7. Jak odkurzaczem mieszkanie sprzątałem.
8. Jak mnie tata skarcił.
9. Jak bezsensownie do przechodniów się przyczepiałem.
10. Jak mamą kosmetykami makijaż sobie robiłem i co z tego wynikło.

Przykład. Opowiadanie „Jak z psem Szustrykiem na rzekę chodziłem”.
a) Szustryk to mój przyjaciel. A ja to jego pan. Jesteśmy nierozłączni. Wczoraj poszliśmy nad rzekę. Pogoda była piękna. Deszcz lał jak z cebra. Skakałem po kałużach. Szustryk szczekał na krowy. Rzeka wystąpiła z brzegów. Ale krowy nie bały się ani rzeki, ani Szustryka. Później nas znalazł tata. Długo się złościł i grzmiał jak burza. A mama w domu cały czas płakała.

b) Szustryka bardzo kocham, po prostu niezwykle. Jest taki kudłaty, dźwięczny, skaczący i niespokojny. I wczoraj postanowiliśmy z nim pospacerować, odpocząć, odwiedzić różne miejsca. Przecież niedaleko płynie rzeka – nieduża, szybka, zimna taka, wijąca się. No i od samego rana poszliśmy – ja biegnę, a Szustryk skacze, szczeka, cieszy się. No i tu zaczął padać deszcz – najpierw słaby, a potem mocny, ciepły taki, mokry, też wesoły i zuchwały. A na spotkanie szły krowy – duże, brązowe, białe, szare, rogate i bezrożne, mokre takie. A przy rzece znaleźli nas zły, mokry, smutny i strapiony tata – i złościł się, złościł, złościł… Okazało się, że mama cały czas czekała na nas w domu i bardzo się martwiła, płacząc.

c) Szustryka bardzo kocham – zwłaszcza łapy, szyję i ogon. A jeszcze ma sierść, nos, a także uszy i mordę. I wczoraj poszliśmy z nim nad rzekę, najpierw polem, potem przez most, drogą, później inną drogą, przez jar i za strumykiem przez lasek i pole. I tam widzieliśmy krowy, cielęta, byki i cielice. A potem zaczął padać deszcz, i ulewa, i prawie grad, i strumienie wody, i rzeka stała się korytem, i tu nagle – tata. I zabrał nas do domu, do mamy, na herbatę z wiśniowym dżemem i placek z kapustą.

– Вірінеє, ти приніс мені цуценя.
– Вірінеє, ти приніс мені цуценя.

– Кіріаку, мені в тобі нічого не подобається.
– Кіріаку, мені в тобі нічого не подобається.

– Вілю, час сідати за уроки.
– Вілю, час сідати за уроки.

– Натанаїле, тобі зовсім погано.
– Натанаїле, тобі зовсім погано.

– Аполлосе, ти приніс мені цуценя.
– Аполлосе, ти приніс мені цуценя!
– Аполлосе, ти приніс мені цуценя?

– Кіріаку, ти мені не подобаєшся.
– Кіріаку, ти мені не подобаєшся!
– Кіріаку, ти мені не подобаєшся?

– Вілю, час за уроки.
– Вілю, час за уроки!
– Вілю, час за уроки?

– Натанаїле, тобі погано.
– Натанаїле, тобі погано!
– Натанаїле, тобі погано?

– Агапіте, тебе сюди принесло.
– Агапіте, тебе сюди принесло!
– Агапіте, тебе сюди принесло?

– Непогано б у лазні розслабитися.
– Непогано б у лазні розслабитися!
– Непогано б у лазні розслабитися?

– Ваша милість чимось незадоволена.
– Ваша милість чимось незадоволена!
– Ваша милість чимось незадоволена?

– Ніфонте, ти мене не забув.
– Ніфонте, ти мене не забув!
– Ніфонте, ти мене не забув?

– Броніславе, я ще тебе слухати з глузду не з’їхала.
– Броніславе, я ще тебе слухати з глузду не з’їхала!
– Броніславе, я ще тебе слухати з глузду не з’їхала?

– Кафе «Сніжинка», обід, о сьомій.

– Лялько, ти хвастаєшся.

– Пес, не жебракуй.

– Світлана Іванівна, до великого начальника.

– Колектив, форс-мажор. Збори через п’ять хвилин.

– Іван-дурень, ти приніс мені цуценя.
– Іван-дурень, ти приніс мені цуценя!
– Іван-дурень, ти приніс мені цуценя?

– Холодно надвечір.
– Холодно надвечір!
– Холодно надвечір?

– У міністерстві працює.
– У міністерстві працює!
– У міністерстві працює?

– На місці провалитися тобі.
– На місці провалитися тобі!
– На місці провалитися тобі?

– Уй!
– Уй!
– Уй?

– Якого кольору сукня?
– Біла.

– Де твоє сумління, Аскольде?
– Пропало.

– Твоя мила сумує, Болеславе.
– Сумує.

– Чому ти індик, Аполлосе?
– Індик.

– Ай-ай-ай, Флорентіно!
– Угу.

– Вам ця послуга потрібна?

– Я люблю кататися на ковзанці.

– Приходьте сьогодні ввечері на коктейль.

– Не можу сьогодні.

– У тебе чудові ділові здібності, дружино.

Tę modalność mają porównania z akcentem przedmiotowym, na przykład:

• — No ty, Panasie, jesteś po prostu krokodylem z ogonem! (przed)
• — Ona jest podobna do naszyjnika z 108 pereł. (przed)

W modalności przed (przedmiotowej) brzmią krótkie repliki z akcentem na nieokreślonym (nieunikalnym) obiekcie, wyrażonym pojęciem gatunkowym:

• — Daj mi dżem. (przed)
• — Ty przeciwko mnie — co gęś przeciwko strusiowi! (przed)

W tej samej modalności w ustnych dialogach brzmią krótkie odpowiedzi składające się z jednego lub dwóch słów, zawierające mało informatywne dla partnerów słowa z planu przedmiotowego lub używane w znaczeniu przenośnym, na przykład:

• — Wzięłaś ze sobą parasolkę?
  — Parasolka?! (przed) (w ostatniej replice słowo „parasolka” jest nieinformatywne, gdyż nie niesie nowej dla partnera lub protagonisty informacji).
• — No, powiedz mi, kim ja jestem dla ciebie?
  — Gęś. (przed)

Frazeologizmy i przysłowia w modalności przed (przedmiotowej):

Nowogród — ojciec, Kijów — matka, Moskwa — serce, Petersburg — głowa.
Kto się nazwał grzybem, niech wchodzi do kosza.
Chleb i sól.

Ćwiczenie. Wymyślcie sytuacje, w których pojawia się modalność przed.

Ćwiczenie. Zmodyfikujcie następujące transmisje oraz pięć transmisji według własnego wyboru, aby uzyskały modalność przed.

1. — Zimno, zimno!
2. — (Groźnie) Opanaś!
3. — Proponuję spotkać się w restauracji „Elium”.
4. — Petersburg to nie to samo co Moskwa!
5. — Bardzo miło było pana poznać, Krystyno!

Ćwiczenie. Udzielcie odpowiedzi na następujące zwroty i na pięć pytań według własnego wyboru w modalności przed.

1. — Dlaczego u waszego żeliwnego żelazka rączka jest odłamana?
2. — A u mnie pryszcz na nosie! Dokładnie na samym końcu wyskoczył!
3. — Ze mną jest prosto: co w czoło — to w czoło. Nic nie rozumiem.
4. — Czy pan rozumie, co to jest kołysanie na morzu?!
5. — Nie, synku, rozumem jeszcze nie jesteś wielki.

Ćwiczenie. W następujących sytuacjach i pięciu sytuacjach według własnego wyboru wymyślcie zwroty w modalności przed.

1. Zaproszenie nowo poznanego gościa na pieczonego indyka.
2. Skargi lekarza na ból w organizmie.
3. Apelacja do sędziego z prośbą o uciszenie oskarżyciela.
4. Wątpliwości publiczne co do szczerości pochwał starego wroga.
5. Propozycja gościowi wypicia zielonej herbaty.