О.ЧИЖЕВСЬКИЙ – Fizyczne czynniki procesu historycznego :: 1. SPOŁECZNO-PSYCHOLOGICZNA CHARAKTERYSTYKA PEŁNEGO CYKLU

Ołeksandr CZYŻEWSKI
Fizyczne czynniki procesu historycznego
SPOŁECZNO-PSYCHOLOGICZNA CHARAKTERYSTYKA PEŁNEGO CYKLU

Pomyślnym powodem do podziału każdego cyklu na 4 okresy stały się dane uzyskane w wyniku badań wydarzeń historycznych, które rozwijały się równolegle ze zmianami aktywności Słońca. Analizując przebieg każdego wydarzenia oddzielnie, a następnie porównując znane etapy jego rozwoju z analogicznymi pod względem czasu etapami innych wydarzeń historycznych, nietrudno było dojść do wniosku, że pomimo braku jakiegokolwiek związku między nimi, wszystkie one przebiegają niejako po identycznym torze, dokonując w pewnych momentach analogicznych wzlotów, zwrotów i upadków.

Do tej analizy zostały zaangażowane najrozmaitsze wydarzenia światowej historii, poczynając od starożytnych greckich i rzymskich powstań i wypraw, a kończąc na rewolucjach i wojnach nowożytnych. Formalne odpowiedniości rozwoju zjawisk historycznych, które nie mają niekiedy ze sobą nic wspólnego ani w przestrzeni, ani w czasie historycznym, ale posiadają pewien paralelizm ewolucji, są bodźcem do przypuszczenia istnienia pewnego okresowo działającego czynnika, który działa niezależnie od lokalnych warunków czasowych lub przestrzennych i nadaje przebiegowi różnych zjawisk morfologiczną tożsamość. Charakterystyczne cechy tej tożsamości, choć nie są stałe, podlegają jednak wahaniom jedynie w pewnych granicach.

Synteza zebranego materiału pozwoliła na określenie dla każdego okresu cykli historio-metrycznych następujących, krótko przedstawionych tu charakterystyk, swego rodzaju ideału formy, leżącego u podstaw każdego cykli historio-metrycznego, wolnego od różnorodnych przypadkowości oraz powierzchownych zjawisk o charakterze tymczasowym lub lokalnym.

I. Pierwszy okres cykli historio-metrycznych (okres minimalnej pobudliwości)

Charakterystyczne cechy tego okresu są następujące: rozdrobnienie mas, obojętność mas wobec kwestii politycznych i wojskowych, pokojowy nastrój mas, uległość, tolerancja itp. Takie zachowanie się poszczególnych jednostek lub całych grup zmusza władze państwowe do podejmowania odpowiednich działań: zawierania z wrogiem szeregu rozejmów, a w końcu pokoju; kapitulacji na ciężkich warunkach, nawiązania kontaktów dyplomatycznych, ogłoszenia neutralności, a następnie rozwiązania wojsk. W pamiętnikach współczesnych oraz w badaniach historycznych okres ten wyróżnia się ogólnym pokojowym nastrojem, niechęcią do podejmowania jakichkolwiek sporów, zakończeniem działań wojennych oraz triumfem zasady nieingerencji w wielu sferach życia międzynarodowego i narodowego życia wojskowo-politycznego.

Fakty te historycy starają się wyjaśnić wyczerpaniem sił moralnych i fizycznych, psychicznym zmęczeniem po przeżytych wzburzeniach, rozkładem jedności państwowej, zaprzestaniem wpływu uprzednio jednoczącej przyczyny, niezdolnością bojową, upadkiem lub odejściem przywódców, którzy stracili zaufanie mas oraz władzę nad nimi itp.

Dążenia ludzkości w innych sferach działalności również ulegają zmianie: nurt życia społecznego, wpadając w koryto uspokojenia i pokoju, otrzymuje możliwość spokojnego rozwoju w celu osiągnięcia innych celów, rozwiązania innych problemów. Tutaj bierze początek działalność duchowa człowieka, powstają wartości kulturowe, czysta sztuka i nauka zajmują czołowe miejsce w życiu społecznym, zastępując sobą burzliwą pianę niedawnych dni i deprecjonując swoimi osiągnięciami wszystko, co zostało stworzone pośpiesznie i nietrwale.

W okresie minimum ludzkość dąży do uspokojenia, odpoczywa od trosk poprzednich lat i nabiera sił fizycznych dla nowej epoki niepokojów, która nieuchronnie się zbliża.

Badania wydarzeń historycznych, które miały miejsce w I okresie, pozwoliły ustalić szereg faktów, zgodnie z którymi okres minimalnej pobudliwości sprzyja:

• zawieraniu traktatów pokojowych;
• podbojom o charakterze nie masowym;
• kapitulacji;
• okupacji;
• maksymalnemu ograniczeniu parlamentaryzmu;
• wzmacnianiu władzy jedynowładztwa lub rządów nielicznych.

II. Drugi okres cykli historio-metrycznych (okres narastania pobudliwości)

Psychologiczna i historyczna złożoność tego okresu wymagała bardzo obszernych badań, w wyniku których zebrano znaczny materiał dotyczący tego okresu. Tutaj jesteśmy zmuszeni ograniczyć się jedynie do ogólnej uwagi schematycznej.

Już początek tego okresu w dziełach historycznych charakteryzuje się znacznie większym wzrostem pobudliwości mas niż w poprzednim okresie. Zjednoczenie mas jeszcze nie istnieje; dopiero powoli zaczynają się ponownie organizować rozbite do okresu minimalnej pobudliwości partie i grupy, wyłaniają się przywódcy, określane są programy. Siła oddziaływania na masy ponownie pojawia się w państwach: mężowie stanu, wodzowie, mówcy, prasa odzyskują swoje znaczenie. Kwestie polityczne i wojskowe zaczynają pojawiać się na horyzoncie życia społecznego i stopniowo się zaostrzają. Tendencja do utrwalania jednolitych myśli obserwowana jest wszędzie, wypełniając sobą działalność intelektualną mas.

Oprócz woli jednostek, koncentracja na jednolitych tematach wojskowych lub politycznych, przy obecności oczywiście sprzyjających przyczyn, stopniowo wzrasta; idee, które krążą w masach, zaczynają dominować. Jeszcze w rozwiązywaniu ważnych kwestii państwowych dostrzega się wahania i niepewność, jeszcze wnioski nie dojrzały ostatecznie, ale mogą grzmieć przygotowania do wojny, sytuacja międzynarodowa się komplikuje. Jednakże jeszcze nie decydują się na otwartą walkę lub wypowiedzenie wojny: wciąż zwlekają, czekając na odpowiedni moment i przewidując jego nadejście w miarę stopniowego narastania ogólnego wzburzenia mas.

Rzeczywiście, wkrótce, za rok, dwa, a czasem i mniej, zwycięża jednolita żądza mas, skierowana na rozwiązanie tych lub innych kwestii. Teraz nawet osoby stojące z daleka od spraw wojskowych lub politycznych są zmuszone przyłączyć się do tej lub innej grupy politycznej lub wojskowej.

Pod koniec drugiego okresu, który stopniowo może nabrać burzliwego charakteru i ujawnić niecierpliwość i nerwowość mas ludowych, dostrzegamy jedno z najważniejszych zjawisk życia wojskowo-politycznego społeczeństw, a mianowicie: dążenie do połączenia różnych narodowości tworzących dane społeczeństwo w celu obrony lub ataku oraz zjednoczenia różnych ugrupowań politycznych w celu przeciwstawienia się innym ugrupowaniom politycznym.

Znaczenie tego okresu polega na tym, że stanowi on podstawę dalszego rozwoju wydarzeń historycznych w danym cyklu w danej społeczności ludzkiej i częściowo nawet warunkuje ich przebieg w okresie maksymalnej pobudliwości.

Badany okres, który zawsze i we wszystkich społecznościach ludzkich zajmuje jednakowy przedział czasu, jego długość lub zwięzłość określane są stanem aktywności Słońca z jednej strony oraz różnorodnością czynników polityczno-ekonomicznych itp. z drugiej. Ponadto okres ten przyjmuje, w zależności od tych samych przyczyn, różne formy przejawiania się.

W ciągu drugiego okresu należy wyróżnić trzy zasadnicze fazy w porządku ich stopniowego rozwoju:

1. powstanie w masach idei;
2. zgrupowanie idei;
3. ujawnienie się jednej głównej idei w masach danej społeczności ludzkiej do chwili początkowej III okresu.

1) Powstanie głównych idei podczas pierwszej fazy okresu narastania pobudliwości znajduje się w bezpośredniej zależności od wewnętrznej polityki państwowej, czynników ekonomicznych oraz międzynarodowych czynników wojskowo-politycznych, które w tym przypadku mają równoważne znaczenie: stanu ekonomicznego państwa, stopnia zorganizowania i stabilności władzy oraz aparatu państwowego, sytuacji międzynarodowej – zagrożenia wojną, blokadą, okupacją.

Jeśli w danym momencie w danej społeczności nie istnieją żadne czynniki niezadowolenia z istniejącego ładu lub porządku rzeczy, powyższe zjawiska mogą powstać, co spowoduje mniej lub bardziej spokojny przebieg cyklu historio-metrycznego. Jednakże i tak nie ma żadnych gwarancji, że w dalszym rozwoju cyklu nie powstaną ostre komplikacje; rzeczywiście, prawie zawsze, nawet przy minimalnej obecności czynników pobudzających, następny okres może być naznaczony jakimikolwiek lokalnymi wydarzeniami z udziałem mas.

2) Nosiciele w ten sposób powstałych idei mogą posłużyć jako psychiczny ośrodek tworzenia się oddzielnych grup, zjednoczonych jedną główną ideą. Proces ten przebiega zgodnie ze świadomością klasową, stopniem zabezpieczenia materialnego oraz indywidualnymi cechami każdej jednostki.

Grupy powstałe w ten sposób mogą wyłonić spośród siebie nowego przywódcę, aby podporządkować psychiczną nierównowagę określonym ośrodkom psychicznym, w których gromadzone są napływające idee, przekształcając się w jednolite dyrektywy i tworząc określone wzorce działania dla zorganizowanej grupy.

3) Trzecia faza rozwija się z drugiej i polega na: a) ujawnieniu jednej naczelnej idei, która pochłania wiele idei grupowych; b) zjednoczeniu całego szeregu odrębnych grup wokół naczelnego ośrodka psychicznego, podporządkowującego masy, oraz c) masowym skoncentrowaniu się na jednej idei. Wszystkie trzy fazy drugiego okresu rozwijają się niekiedy całkowicie mechanicznie, bez organizującego udziału działających jednostek, co przygotowuje zupełnie nieoczekiwane efekty masowej jedności na początku III okresu cyklu historio-metrycznego – okresu maksymalnej pobudliwości. W ten sposób narasta konieczność rozwiązania przede wszystkim pierwszego podstawowego pytania, które nurtuje masy w ludzkim społeczeństwie.

III. Trzeci okres cyklu historiometrycznego (okres maksymalnej pobudliwości). Jest to główny etap rozwoju każdego cyklu, rozstrzygający o problemach o znaczeniu światowopowszechnym i wyznaczający fundamenty nowych epok historycznych. Pobudza on ludzkość do największych szaleństw i największych dobrodziejstw: wciela idee w życie poprzez przelew krwi i szczęk oręża. Gdybyśmy zechcieli dać porównawczo-historyczną charakterystykę tego okresu, musielibyśmy powtórzyć najważniejsze wydarzenia powszechnej historii: wszystkie one, jak wykazały przeprowadzone zestawienia działalności Słońca i człowieka, rozgrywały się w epokach napięcia aktywności pierwszego.

W tym okresie miały miejsce największe rewolucje i największe zderzenia narodów, które zapoczątkowywały nowe ery w życiu ludzkości i uzasadniały tym straszną formułę Heraklita Ciemnego: *„Polemos panton esti pater kai basileus”* – wojna jest ojcem i królem wszystkiego. Równoległość działalności dwóch odległych od siebie substancji – słonecznej i mózgowej materii – ujawnia się z wyjątkową wyrazistością i dobitnością właśnie w tym okresie. Tu nie możemy zatrzymywać się na rozpatrywaniu znacznej ilości zebranego materiału badawczego dotyczącego okresu maksymalnej pobudliwości. W *„Podstawach historiometrii”* temu zagadnieniu poświęcone są niejedna strona. Tutaj wskażemy jedynie na te główne czynniki, których obecność w masach warunkuje powstanie i rozwój decydujących wydarzeń w społecznościach ludzkich:

• pobudzający wpływ na masy wodzów ludowych, dowódców wojskowych itd.;
• pobudzające działanie nastrojów i idei krążących w masach;
• szybkość pobudliwości wynikająca z jedności psychicznego centrum;
• rozmiar terytorialnego zasięgu ruchów masowych;
• integracja i indywidualizacja mas.

Nigdy wpływ wodzów, dowódców wojskowych nie osiąga tak ogromnej siły, jak w okresie maksymalnego napięcia oświetleniowej działalności Słońca. W tym okresie czasem wystarczy jedno trafnie wypowiedziane słowo lub jeden gest, aby poruszyć całe armie i masy ludowe. Jeden znak wodza pociąga pod sztandary różnorodne narodowości wchodzące w skład państwa, przeciwne partie, tworzące społeczeństwo. W tę epokę słowo wodza – słowo uskrzydlone – dokonuje zdumiewającej rzeczy: słucha się go, jest posłuszne, podczas gdy całe potoki namów, które rozbrzmiewały w okresie minimum, nie mogły doprowadzić do upragnionego rezultatu. Teraz nawet samo imię wodza, wypowiedziane na głos, wywołuje potężny wzrost uniesienia. Masy idą za wodzem ślepo, bez namysłu, porwane wirem ostrego podniecenia i ekstazy. Siła wpływu wodzów mechanicznie wysuwa utalentowane jednostki ponad masy, nie zważając na tradycyjne normy i ustalone prawa. I oto na szczytach masowych ruchów widzimy największych wojskowych i politycznych geniuszy, jakich znała ludzkość, duchowych przywódców, obrońców wolności, założycieli różnych ludzkich stowarzyszeń. Wszyscy oni, przebijając się przez tłumy narodów, jawią się jako żywe wcielenie dążeń mas danego momentu, już prowadzą je i przy ich pomocy kładą fundamenty nowym twórcom ludzkim, nowym formom życia społecznego, nowym rodzajom poszukiwań duchowych.

Podobne wysunięcia, jak wykazują specjalne badania historii powszechnej, mogą zachodzić jedynie w przypadku zjednoczenia mas, a to ostatnie obserwuje się wyłącznie w epokach i momentach wzmożonej działalności Słońca. Nie mniej ważne znaczenie mają idee krążące w masach do okresu maksymalnej pobudliwości. W tym przypadku wpływ agitacji ustnej, a także prasy może nabrać decydującego znaczenia dla wyniku tego czy innego ruchu politycznego lub wojskowego. Okres maksymalnej pobudliwości, słusznie, może być nazwany okresem objawienia oblicza mas ludowych i rozbrzmiewania głosu ludu. Historycy stają w obliczu faktów, które wskazują, że idee, o których nie śmiano mówić rok–dwa temu, teraz są otwarcie i śmiało głoszone, masy stają się bardziej niecierpliwe, niespokojne, pobudzone; zaczynają podnosić głos, domagać się i chwytać za broń. Demonstracje stają się bardziej zjadliwe i wrogie, zgromadzenia ludowe nie przebiegają spokojnie: masy władczo domagają się z mieczem w ręku uznania swoich postanowień; popędy nie są już powstrzymywane i, natychmiast podchwycone przez masy, prowadzą do obalenia wszystkiego, co poruszało i niepokoiło umysły. Pojedyncze kaprysy i wybryki od razu stają się prawem, a kara dosięga każdego, kto usiłuje się im sprzeciwić; ludność ogarnia głęboka nienawiść do swoich wrogów, którzy uciekają się do unicestwienia, będąc sparaliżowani jakimś dziwnym czarami.

W okresie maksymalnej pobudliwości czasem wystarczy najmniejszego powodu, aby masy zapłonęły, podniosły powstanie lub ruszyły na wojnę. Nawet jedna pogłoska, rozpuszczona wśród mas, może spowodować ogólne wzburzenie i bunt. To, co w okresie minimum wywołuje zwykle spokojną dyskusję, w tym czasie pobudza masy i pociąga za sobą powstania, wojny, krwawe epizody. Masy pragną ruchu, wojska ledwie się powstrzymują, żołnierze są skłonne do buntu, lud – do anarchii. Słowem, pobudzenie wzrasta niezwykle i organizm ludzki domaga się rozładowania. Wyjaśnia to fakt, że zespół wymienionych przyczyn wywołuje ostrą zmianę nerwowo-psychicznego tonusu mas, podnosząc ich nerwowo-psychiczną reakcję na zewnętrzne bodźce. Osoby nie są w stanie stłumić swej podwyższonej odruchowej pobudliwości, wykazując bardzo znaczne reakcje nawet na słabe i nieznaczne bodźce. Zapiski współczesnych świadczą o uderzającej szybkości szerzenia się powstań i ruchów masowych w ogóle, które miały miejsce w okresie maksymalnej pobudliwości. Oto kilka opisów szybkości szerzenia się powstań, zaczerpniętych z różnych źródeł: powstanie ogarnęło kraj z niezwykłą szybkością; w ciągu kilku dni poderwano do walki ogromne obszary; do powstańców przyłączało się całe społeczeństwo, jak za dotknięciem magicznej różdżki; bunt rozprzestrzenił się po państwie z szybkością huraganu; powstanie wybuchło prawie równocześnie w różnych częściach kraju, przyciągając pod swoje sztandary ogromne tłumy ludu; grzmot powstania, niczym uderzenie pioruna, przetoczył się nad całym krajem; ogień międzynarodowej wojny ogarnął ogromne przestrzenie, a cała ludność – od najmniejszego do największego – wzięła udział w powstaniu.

Nie bez powodu jeszcze Tyt Liwiusz nazwał konflikty społeczne *„zarazą zakaźną”*. Oprócz szybkości szerzenia się ruchów masowych należy również zwrócić uwagę na znaczenie terytorialnego zasięgu. Rzeczywiście, powstanie, które rozpoczęło się gdzieś w jednym państwie, może – przy określonych warunkach – przeniknąć do państw sąsiednich. Historia zna przykłady, kiedy wojny, powstania i inne ruchy masowe w krótkim czasie ogarniały ogromne przestrzenie – ziemie wielu narodów, a nawet całe kontynenty.

Podstawą powyższego jest jednomyślność mas, która szczególnie wyraźnie ujawnia się w okresie podejmowania decyzji w sprawach wojskowych lub politycznych. Teraz, za jednym wezwaniem wodza, mogą zebrać się pod bojowe sztandary dziesiątki, setki tysięcy ludzi, uniesionych jedną myślą, jednym pragnieniem. Na miejscu wrogości panuje jednomyślność, a wspólna myśl rozpala umysły. Ta jednomyślność w okresie maksymalnego pobudzenia zdolna jest na cuda; nawet niedawni wrogowie mogą stać się przyjaciółmi, aby wspólnie przeciwstawić się największemu niebezpieczeństwu lub rozwiązać ważną dla wszystkich kwestię. W takie momenty częściowo zanika narodowość, partyjność, status społeczny; prywatne spory milkną, a wszyscy, którzy mogą, spieszą na wyznaczone punkty zborny. Słowem, w imię jakichś przedsięwzięć wojskowych, wypraw, powstań itp. w kraju ustanawia się całkowita zgoda i pokój między sprzecznymi elementami państwa, które wcześniej ze sobą walczyły. W takie momenty cała kraina, jak jeden człowiek, gotowa jest dążyć do wyznaczonego celu. To poczucie jedności i całkowitej solidarności w masach unicestwia wszelkie spory i nieporozumienia. Zarażenie psychiczne, wzajemne oddziaływanie osiąga swój punkt szczytowy, a masy przemieniają się w zbiorową osobę, kolektyw indywidualizuje się. Powoduje to różne zjawiska właściwe każdej walce, a ruchy masowe zazwyczaj ulegają anormalnym odchyleniom. Czasem rozpalona walka odsłania całą wielką sferę ludzkiego szaleństwa, brak równowagi i namiętności.

Gwałtowne zjawiska przyrody, okrucieństwo, wściekłość, szaleńcza furia, pragnienie zemsty, epidemie mordów, paniki, pogromów, niszczycielskich najazdów, rozpaczliwych bitew, masowych wyniszczeń, krwawych kąpieli, a także buntów, rozruchów związanych z fanatyzmem i jaźnią. Masy i tłumy mogą triumfować, oglądając najstraszliwsze akty przemocy, okrucieństwa i mordów. Wymyślają one bolesne kary. Szaleństwo staje się rzeczywistością. To, co w okresie minimalnego podniecenia wydawało się niemożliwe i dzikie, w okresie maksimum może w pełni współistnieć z moralnością i wysokim poziomem ideałów. Przed tymi popędami i przejawami, zarówno mas, jak i poszczególnych jednostek, z powodu nadzwyczajnego stanu zaburzenia psychicznego, muszą zaniknąć uczucia niebezpieczeństwa, samozachowawcze, a nawet instynkt. W ten sposób przygotowywany jest grunt do rozwiązywania kwestii o charakterze powszechnie historycznym – ten grunt, na którym budowane są systemy ludzkich wspólnot. Tutaj rozgrywają się wydarzenia, które trudno znaleźć odpowiedniki w innych okresach cyklu historio-metrycznego.

Stwierdzamy fakt, że największe rewolucje, wojny i inne masowe ruchy, które tworzyły systemy państwowe, zapoczątkowywały punkty zwrotne historii i wstrząsały życiem ludzkości na obszarach całych kontynentów, dążą do zbiegania się z epoką maksymalnego napięcia aktywności Słońca i osiągają najwyższą intensywność w momentach jej szczytów. Badania historycznych wydarzeń, które miały miejsce w III okresie, pozwoliły ustalić szereg faktów, zgodnie z którymi okres maksymalnego podniecenia sprzyja:

• zjednoczeniu mas;
• wyłanianiu się przywódców, wodzów, mężów stanu;
• uroczystości idei popieranych przez masy;
• maksymalnemu rozwojowi parlamentaryzmu;
• reformom demokratycznym i społecznym;
• władzy ludowej oraz ograniczeniu władzy jedynowładztwa;
• powstaniu, niepokojom, buntom, rewolucjom;
• wojnom, wyprawom, ekspedycjom;
• emigracjom, przesiedleniom, prześladowaniom i innym wybuchom masowej aktywności człowieka.

Ilustracją powyższego mogą posłużyć kilka przykładów z ogromnej liczby zbieżności aktywności słonecznej i ludzkiej, które występują w ciągu światowej historii. Cyframi oznaczono daty epok (amplituda 2–3 lata) maksymalnej aktywności Słońca (według kronik, latopisów i danych astronomicznych), całkowicie zsynchronizowanej z najważniejszymi historycznymi wydarzeniami.

Punkty zwrotne światowej historii:

• 1492 – upadek jarzma muzułmańskiego w Hiszpanii; odkrycie Ameryki; początek nowożytnej historii
• 1789 – Wielka Rewolucja Francuska; początek historii najnowszej
• 1917 – Rewolucja w Rosji, mająca znaczenie powszechnie historyczne

Najważniejsze powstania i rewolucje:

• 1306 – wielkie powstanie w Anglii;
• 1358 – we Francji;
• 1368 – w Chinach;
• 1381 – w Anglii;
• 1525 – w Niemczech;
• 1648 – rewolucja w Anglii;
• 1789 – we Francji;
• 1830 – Rewolucja Lipcowa;
• 1848 – Rewolucja Lutowa oraz ogólnoeuropejski kryzys;
• 1860 – powstanie we Włoszech;
• 1870 – Komuna Paryska;
• 1905, 1917 – Rewolucja w Rosji.

Wyprawy krzyżowe:

• 1094–1096 – I wyprawa krzyżowa;
• 1147 – II;
• 1187 – III;
• 1194 – IV;
• 1212 – krucjata dziecięca;
• 1224 – V;
• 1270 – VII.
• VI wyprawa krzyżowa, rozpoczęta w 1248 r. (minimum), została przeprowadzona nie przez masy, a przez Ludwika IX z niewielką liczbą wojsk.

Wędrówki ludów: 374; 409; 449–481–452; 568.

Masowe prześladowania Żydów:

• 1093 – Europa Południowa;
• 1144 – Niemcy i Włochy;
• 1182 – Francja;
• 1215 – Europa Zachodnia;
• 1290 – Anglia;
• 1306 – Francja;
• 1348 – Europa;
• 1391–1394 – Hiszpania, Francja;
• 1481 – Hiszpania;
• 1491–1494 – Hiszpania, Litwa;
• 1704 – Ukraina;
• 1830 – Europa;
• 1849 – Europa;
• 1881–1882 – Rosja, Węgry i in.;
• Prześladowania chrześcijan: 303; 362; 575; i inne.

Krwawe epizody historii powszechnej:

• 1185 – pogrom łacinników w Tesalonikach;
• 1204 – zniszczenie Bizancjum;
• 1520 – rzeź w Sztokholmie;
• 1560 – masakra w Wassy;
• 1572 – Noc św. Bartłomieja we Francji;
• 1588 – egzekucje w Londynie;
• 1739 – masakra w Delhi;
• 1768 – rzeź w Humaniu;
• 1792 – Wrześnień zabójstwa (minimum w 1799) we Francji;
• 1860 – masakra chrześcijan na Wschodzie;
• 1896 – masakra w Konstantynopolu i wiele innych.

Wyłanianie się ludowych i duchowych przywódców, reformatorów, wodzów, mężów stanu:

• 395 – Alaryk;
• 441 – Attyla;
• 536 – Witiges;
• 536 – Belizariusz;
• 622 – Mahomet;
• 719 – Karol Młot;
• 1096 – Piotr z Amiens;
• 1146 – Bernard z Clairvaux;
• 1306 – Robert Bruce;
• 1365 – Wiklef;
• 1367 – Tamerlan;
• 1381 – Wat Tyler;
• 1402–1412 – Hus;
• 1420 – Jan Žižka;
• 1429 – Joanna d’Arc;
• 1489 – Savonarola;
• 1519–1525 – Luter, Cwingli, Waza, Müller;
• 1537 – Ignacy Loyola;
• 1605 – Dymitr Samozwaniec;
• 1605 – Wasyl Szujski;
• 1612 (max. 1615) – Minin, Pożarski;
• 1625 – Żmajło;
• 1625 – Richelieu;
• 1626 – Wallenstein;
• 1637–1639 – Pawluk, Hunia, Ostrożanin, Aleksander Lesli;
• 1648 – Bohdan Chmielnicki;
• 1648 – Oliver Cromwell;
• 1648 – Eugeniusz Sabaudzki;
• 1769 – Hajder Ali;
• 1777 – Lafayette;
• 1777 – Waszyngton;
• 1788 – Suworow;
• 1805 – Wellington;
• 1839 – Szamil;
• 1848–1860 – Garibaldi;
• 1870 – Moltke;
• 1870 – Gambetta;
• 1917 – Kierienski;
• 1917 – Lenin.

Na podstawie powyższego można wysnuć przypuszczenie, że takie wybitne osobistości starożytności, jak Miltiades, Temistokles, Kimon, Perykles, Lizander, Pelopidas, Epaminondas, Hannibal, Mariusz, Sulla, Spartakus, Katylina, Wercyngetoryks, Cezar, Germanik, Civilis i wielu innych, po raz pierwszy pojawiając się na arenie życia społecznego lub po raz pierwszy zyskując znaczenie społeczne, czynili to w epokach maksimum plamotwórczej aktywności Słońca (zgodnie z historio-metryczną tabelą łatwo zauważyć, że wymienione osoby wyłoniły się właśnie w środkach koncentracji wydarzeń historycznych).

Zwróćmy uwagę na tab. 2, która przedstawia rozkład wszystkich najważniejszych bitew V w. p.n.e. według roku n.e. Ustawiając daty znakomitych bitew starożytności według stuleci i dekad, łatwo zauważyć dwie prawidłowości rzucające się w oczy, obserwowane w rozkładzie tych wydarzeń w czasie. Pierwszą z nich jest zadziwiająca zbieżność cyfr, stojących na miejscu jednostek i dziesiątek dowolnej historycznej daty jednego stulecia z cyframi, stojącymi na miejscu odpowiednich jednostek i dziesiątek w historycznej dacie innego stulecia lub przez jedno–dwa–trzy stulecia. Na przykład:

490 — 390 — 191/190
362 — 260
410 — 212
480/479 — 280 279
340 — 241 — 42
606/604 — 406/405
371 — 272 — 33/7
401 — 301 — 202 — 102/101
168 — 69
526 — 425 — 225

Inna prawidłowość obserwowana jest w rozkładzie tych samych dat w każdym stuleciu. Okazuje się, że daty wymienionych bitew oddalone są od siebie, w większości przypadków, o liczby będące wielokrotnością 10–11 lat, czyli o okres między jednym a drugim maksimum aktywności Słońca. Na przykład:

V wiek: 490–480; 466–433; 433–425; 425–415; 415–405;
IV wiek: 390–371; 371–362; 362–340; 340–331; 381–301;
III wiek: 280–272; 272–270; 260–241; 241–222; 222–212; 212–202;
II wiek: 197–190; 190–168; 168–102;
I wiek: 86–74; 74–66; 66–46; 46–80.

Weźmy jeszcze kilka przykładów pokazujących tę samą wielokrotność dat wielu wydarzeń historycznych:

• 375 – 476 (101 lat) – główne fale wielkiej wędrówki ludów;
• 622 – 632 (10 lat) – epoka działalności Mahometa;
• 1224–1235 (11 lat) – główne fale najazdu Tatarów na Rosję;
• 1380–1480 (100 lat) – główne etapy obalenia jarzma tatarskiego;
• 1389–1448 (59 lat) – główne etapy walki Turków ze światem chrześcijańskim; 1. i 2. bitwa na Kosowym Polu;
• 1460–1471 (11 lat) – główne etapy wojny Dwóch Róż w Anglii;
• 1481–1492 (11 lat) – główne etapy walki z Maurami w Hiszpanii;
• 1489–1498 (9 lat) – epoka działalności Savonaroli;
• 1562–1572 (10 lat) – dwa krwawe epizody: masakra w Wassy i Noc św. Bartłomieja;
• 1614–1789 (max.–max.) – lata dwóch zwołań Stanów Generalnych we Francji; od 1614 r. (max. aktywności Słońca) do 1789 r. (max. aktywności Słońca) Stany Generalne nie były zwoływane wcale;
• 1702–1714 (12 lat) – wojna o sukcesję hiszpańską;
• 1789–1804 (15 lat, max.–max.) – końcowe etapy ustroju republikańskiego czasów Rewolucji Francuskiej;
• 1830–1848 (max.–max.) – Rewolucja Lipcowa we Francji – Rewolucja Lutowa i ogólnoeuropejski kryzys;
• 1848–1860 (max.–max.) – powstania Garibaldiego;
• 1905–1917 (max.–max.) – 1. i 2. rewolucja w Rosji.

Podobnych przykładów można by przytoczyć wiele.

Tym samym, w okresach maksimów, od maksimum do maksimum, a niekiedy nawet przez kilka maksimów, oscyluje życie historyczne narodów, podporządkowując się dyrektywom czynnika kosmicznego. Te wahania można dostrzec przez całą historię ludzkości. Jeśli np. spróbujemy nakreślić główne etapy w życiu krajów greckich i Rzymu, przekonamy się o ich zadziwiającym rozkładzie. W tej samej zależności od aktywności Słońca znajdują się również wszystkie inne masowe zjawiska zachodzące we wspólnotach ludzkich, a mianowicie: 1) Powstawanie religijnych, wojskowych, politycznych, artystycznych, handlowych korporacji, stowarzyszeń, związków, lig, towarzystw itp. Liga Miast Lombardzkich ….. 1167 (maksimum aktywności Słońca) » Hanzeatycka » ….. 1241 » » » Szwajcarska » ….. 1352 » » » Szwabska » ….. 1381 » Liga z Cambray …….. 1508 » » Ratyzbońska » …… 1530 Liga Świętego Przymierza …….. (1576) » » (maksymalna aktywność Ligi Świętego Przymierza). Rozprzestrzenianie się herezji i religijnych niepokojów, pielgrzymki, polityczne spiski podporządkowane są tej samej prawidłowości. Tak np. społeczne „teorie” rozprzestrzeniały się głównie w okresach maksymalnej pobudliwości: genewscy i liońscy anarchiści — 1880–82 r., paryscy i liońscy anarchiści — 1892. Prześledźmy w krótkich zarysach historię ruchu rewolucyjnego w Rosji w minionym stuleciu: „Arzamas” — 1816 (maks.) — pierwsze w Rosji polityczne towarzystwo; 1817 — pierwsze w Rosji tajne towarzystwo (Pestel); 1825 (początek narastania maks.) — Powstanie dekabrystów; 1837 (maks.) — Koło Stankiewicza; 1848 (maks.) — Koło Pietraszewskiego; 1861 (maks.) — Uwłaszczenie chłopów; 1862 — zamieszki w Rosji; 1868 (min. aktywności Słońca) — Zamknięcie czasopisma „Dzwon” z powodu spadku nakładu do minimum; 1869 — (maks. w 1870 r. — początek rozprzestrzeniania się nauk socjalistycznych); 1870 — „Sprawa Ludowa”; krótkie odrodzenie „Dzwonu”. Koło Cajkowskiego; 1871 — Proces Nieczajewa; 1872 — działalność Bakunina i „Lavrowa”; początek epok; 1875 (do minimum) — dezorganizacja socjalistów; 1876–7. 1880–81 (do maks.) — ożywienie rewolucji w Rosji: chłopskie bunty, powstania, zbrojne starcia z policją i wojskiem, zamachy, morderstwa, masowe pogromy żydowskie; „Prawda”, „Bałtycki Federaliście” i inne; 1887 (do min.) — 1895 — uśpienie ruchu.

i szczególnie intensywnie rozprzestrzeniały się w okresach maksymalnego napięcia działalności Słońca. Pomysł o końcu świata, który miał nastąpić w roku 1000 naszej ery, zaczął niepokoić świat średniowiecza już na dziesięć lat przed spodziewanym wydarzeniem (993 — max.). Pomysł o „pokoju Bożym”, który powstał w 1030 (max.), rozprzestrzenił się po całej Europie w 1040 (max.), fronda we Francji 1648–1653 r. (max.); proces Dreyfusa 1894–1896 r. (max.) i wiele innych.

4) Masowe chorobliwe przejawy nerwowo-psychicznej działalności człowieka rozwijają się, głównie, w epokach napięcia plamotwórczego. Np.: 1374 — taniec św. Wita; 1500 — epidemia psychiczna w Uveret; 1630 — psychiczna epidemia w Madrycie; 1642 r. — w Louvres; 1728–1738 r. — psychiczna epidemia w Saint-Médard. Cholera występowała w mniejszym stopniu. Ozanam twierdzi, że cholera była znana już w czasach Hipokratesa, szalała głównie w Chinach, gdzie została opisana przez chińskiego lekarza Iang-Chon-Ko. Dokładne wskazania o niszczycielskich epidemiach cholery w XIV w. w okresie maksymalnej aktywności plam słonecznych w 1365 r. Chińscy kronikarze (według Hira-gama) mówią o wielkich plamach na Słońcu, widzianych gołym okiem w 1370 r., czyli właśnie w okresie największego rozprzestrzenienia epidemii cholery opisanych przez Persów. Według Rieglera epidemia cholery pojawiła się w Konstantynopolu, Syrii, Arabii, Egipcie niedługo przed zdobyciem Bizancjum przez Turków. Francuski podróżnik Sonnerat opisał niszczycielską epidemię cholery w Indiach, gdzie w ciągu trzech lat, od 1768 do 1771, pochłonęła około 60 000 ofiar. Wzrost aktywności słonecznej odnotowali Staudacher (Jean Gaspard Staudacher) w Norymberdze i inni obserwatorzy w 1769 r., czyli dokładnie w okresie rozprzestrzeniania się cholery w Indiach. Bezsporne są dane o znacznych epidemiach cholery na wybrzeżu Koromandelskim w 1774–1780 r. Maksimum aktywności słonecznej przypada na 1778 rok. Znana epidemia w Trankebarze, Madrasie i innych miejscach Indii w 1787–1790 r. Maksimum plamotwórcze odnotowali astronomowie w 1788 roku.

Mniej więcej od tego czasu, dzięki rozwojowi wiedzy medycznej, prowadzi się ścisłą ewidencję epidemicznych rozprzestrzeń cholery, która okresowo odbywa podróże dookoła świata i systematycznie odwiedza Europę, do której po raz pierwszy zawitała w 1830 r. (max. aktywności słonecznej), jeśli nie liczyć krótkiego okresu w 1823 r. (min. aktywności słonecznej). Podczas badania rozprzestrzeniania się epidemii i pandemii cholery (tj. ogólnych epidemii) stosowaliśmy porządek przyjęty obecnie w medycznej epidemiologii,

Należy jednak zauważyć, że podział ruchów cholery na określone okresy nie jest zupełnie precyzyjny. Faktem jest, że cholera nigdy nie znika z powierzchni Ziemi, lecz jedynie czasowo wygasa, koncentrując się w jakimś rejonie, by następnie odzyskać dawną siłę i podbić ogromne przestrzenie. To właśnie okresy wyciszenia cholery uderzająco pokrywają się z okresami osłabienia aktywności plamotwórczej Słońca. Odwrotnie zaś — wraz ze wzrostem żywotności słońca, epidemie cholery niekiedy przybierają charakter ogólny i groźny. Powyższe spostrzeżenie zostało wyraźnie przedstawione w tabeli 3, zaczerpniętej, w pewnym skrócie, z naszych specjalnych badań nad tą kwestią.

Epidemie i pandemie dżumy nieco odbiegają od dokładnej równoczesności z przebiegiem okresowych procesów na Słońcu, jednak statystyczne obliczenia dowodzą, że stan Słońca oraz związany z nim stan ludzkości wpływa również na rozwój i rozprzestrzenianie się dżumy. Przez kilka stuleci pandemie dżumy pokrywały się z epokami maksimów aktywności Słońca około 30 razy, z epokami minimów — 8 razy; między maksimum a minimum — 6 razy, a między minimum a maksimum — 2 razy (badania nad tą kwestią przez nas jeszcze nie zostały zakończone). Najsilniejsze epidemie chorób zakaźnych, jak wykazały przeprowadzone porównania, również często pokrywają się z maksimami aktywności Słońca.

IV. Czwarty okres cyklu historio-metrycznego (okres spadku pobudliwości)

Okres spadku pobudliwości w ujęciu historyczno-psychologicznym jest nie mniej interesujący niż poprzednie okresy. Może on obfitować w wielkie wydarzenia, lecz z reguły są to jedynie te, które rozpoczęły się wcześniej. Okres spadku pobudliwości jest niejako echem burzliwego okresu walki, który go poprzedzał, wzburzeń, których najwyższy stopień napięcia już minął, a powszechnie odczuwa się potrzebę ukojenia i pokoju. Jeśli trwa wojna — jej żar powoli wygasa, obserwuje się ospałość w działaniach wojskowych, tempo ich zwalnia. Teraz po raz pierwszy zaczyna się odczuwać przesyt wojną, grabieżą, krwią. Spełnianie zobowiązań wojskowych, traktatów przestaje być konieczne; państwa sojusznicze nie udzielają już wsparcia bojowego; separatyzm zaczyna pojawiać się coraz częściej; sojusze wojskowe rozpadają się. Jeszcze trwające przemieszczenia wojsk przypominają konwulsje umierającego, a tłumy wojowników z tą samą niecierpliwością pragną pokoju, jak niedawno żądały wojny. W tym czasie ruchy wojsk przeciwnika, jeśli te ostatnie są jeszcze dość zdyscyplinowane, nie napotykają poważnego oporu. Tymczasem niedawno cała kraina witała pojawienie się wrogów ogniem i mieczem. Stopniowo armie przemieniają się w nieposłuszne stado i szybko topnieją; żołnierze rozbiegają się tłumami, pragnąc powrócić do domów, a ogólny wojowniczy nastrój mas zmienia się w pokojowy. Wodzowie, dowódcy, mówcy tracą te siły, które dawniej podporządkowywały masy i zmuszały je do posłuszeństwa. Masy już ciężko poddają się sugestii. Nowo wybuchające wojny czy powstania nie rozwijają się, lecz szybko wygasają, kończąc się pokojem na ustępnych warunkach. Jeśli rok czy dwa wcześniej można by wzniecić powstanie, teraz nie jest to możliwe i wszystkie próby nie doprowadzą do niczego. Historycy często dziwią się temu faktowi, że elementy sprzeciwu nie łączą się razem, jak to miało miejsce w życiu kraju jeszcze niedawno, nie oburzają się, nie powstają równocześnie w wielu miejscach, lecz przeciwnie — wahają się, nie odważają się, działając swoją powolnością na wszystkie sojusze wojskowe czy polityczne. Ta niejednolitość w czwartym okresie historio-metrycznego cyklu może być nazwana podwodną skałą, o którą może rozbić się każde nowo rozpoczęte powstanie, każda masowa działalność, gdyż skoncentrowane działanie, wskutek osłabienia i rozluźnienia sił łączących, staje się już niemożliwe. Przedsięwzięte wyprawy czy ekspedycje wojskowe przygotowywane są bez entuzjazmu, nawet z wyraźnym brakiem zainteresowania. Podniecony nastrój mas na rzecz reform, przedstawicielstwa ludowego, wojen, powstań itp. słabnie, ustępując miejsca całkowitej obojętności. Rzeczywiście, wszyscy wyrażają skłonność do pojednania, zaczynają krążyć pogłoski o pokoju. Te pogłoski słychać nawet w krajach najbardziej wojowniczych. Obniżenie stopnia jednolitego porozumienia mas wywołuje spory i rozłamy w kolektywach, związkach, państwach. Ostatnia okoliczność czyni wszystkie ludzkie ugrupowania niezdolnymi do walki i niezdecydowanymi. Powyższe, w swojej złożonej całości, prowadzi do zaniechania niedawnych roszczeń, a żądania, które wcześniej broniono z pianą u ust, ograniczają się do minimum. Wreszcie, ogólny upadek prowadzi do takiego stanu psychofizycznego, który można nazwać energiewacją. Zgromadzenia ludowe i przedstawicielstwa rozpraszane są bez protestu, powstania tłumione są z łatwością, wojny nie wybuchają, a rokowania pokojowe są mechanicznie wywoływane przez depresyjny stan mas, któremu najczęściej sprzyja fizyczne wyczerpanie i zmęczenie.

Tak w zarysie przedstawia się morfologiczna tożsamość wszystkich historycznych cykli — „uniwersalne” zmiany zachowania działających mas ludzkości w ciągu każdego historio-metrycznego cyklu. Tutaj w pewnym stopniu schematyzujemy zjawiska historyczne związane ze stanem aktywności Słońca. Nie ulega wątpliwości, że wszystkie te zjawiska są znacznie bardziej złożone i zawiłe, niż zostały przedstawione przez nas. Jednakże, posługując się tą schematyzacją, którą w wielu aspektach należy uznać jedynie za wstępną, możemy iść naprzód w obiektywnym badaniu tej kwestii.

Zatrzymajmy się teraz na kilku ogólnych spostrzeżeniach dotyczących przebiegu historio-metrycznego cyklu. Zmiany zachowania ludzkości szczególnie wyraźnie ujawniają się w rozwoju długotrwałych zjawisk historycznych. Tutaj jasno opisane są etapy zarówno ogromnej energii, wzrostu i zapału, jak i stopniowego upadku tej energii z przejściem w stan zmęczenia i apatii. Następnie, po pewnym czasie, zauważa się ogólne ożywienie, wzburzenie, narastanie podniecenia i wreszcie wzrost entuzjazmu politycznego lub wojskowego, charakterystyczny dla okresu maksimum. Długotrwałe zjawiska historyczne, rozpoczęte w drugim okresie historio-metrycznego cyklu, stanowią idealny przykład zmian w ciągu cyklu. Wszystkie największe wydarzenia historyczne, które obejmowały całe kraje i kilkadziesiąt lat, w swoim rozwoju podporządkowane były wahaniom cyklu, co łatwo dostrzec podczas badania każdego wydarzenia w związku ze zmianami procesów plamotwórczych na Słońcu.

Co prawda, tak wyraźne wyróżnienie różnych okresów historio-metrycznego cyklu nie zawsze jest możliwe; czasem trzeba jedynie po omacku określać ich granice, odgadując nastrój mas ludowych na podstawie ich pragnień i ducha epoki. Jak wiadomo, wzburzenie materii słonecznej, wyrażające się w pojawianiu się plam, niekiedy pojawia się nieco szybciej, niż wygasa, choć przedział czasu między minimum a następnym najbliższym maksimum, średnio rzecz biorąc, jest prawie równy przedziałowi czasu między maksimum a następnym najbliższym minimum. Liczba wydarzeń historycznych, a przede wszystkim stopień intensywności ich rozwoju, dążą we wszystkich szczegółach do zmian krzywej aktywności Słońca, lecz w niektórych okresach historio-metrycznego cyklu ulegają znacznym odchyleniom. Tak więc czasem ogólnoludzka działalność osiąga swoje maksimum tuż przed maksimum aktywności Słońca i utrzymuje się na tej samej wysokości przez pewien czas, także na początku IV okresu. Zdarza się również, że maksimum ogólnoludzkiej działalności wojskowej i politycznej nie następuje dokładnie równocześnie z maksimum słonecznym, lecz nieco później. Jeśli jednak nakreślimy średnią krzywą kilku okresów aktywności oświetleniowej Słońca, to całkowicie pokrywa się ona ze średnią krzywą kilku historio-metrycznych cykli. Dowodzi to niewątpliwego związku istniejącego między tymi dwoma zjawiskami. Ponadto często obserwuje się nieprawidłowości dotyczące stopniowego wzrostu liczby wydarzeń historycznych wraz ze średnim wzrostem aktywności Słońca. Wówczas krzywa historio-metrycznego cyklu jedynie w przybliżeniu przypomina sinusoidalny przebieg zjawiska; bardziej przypomina dobowy przebieg temperatury chorego tyfusem, podobny do zębów półokrągłej piły. Tutaj obserwuje się gwałtowne wzrosty i spadki, przesunięcia i zakłócenia. Wszystkie one zależą od najróżniejszych, niepodatnych na obliczenia, prywatnych, wojskowych i politycznych przyczyn, mających miejsce w ludzkich społecznościach. Należy jednak zauważyć, że wzrosty i spadki w przebiegu krzywej historio-metrycznego cyklu mogą wynikać z gwałtownych wahań aktywności Słońca.

Jest to fakt o największym znaczeniu. Należy do niego również to, że szybki wzrost plamotwórczości po minimum powoduje niekiedy serię zjawisk historycznych, które szybko gasną, lecz pojawiają się ponownie do okresu maksymalnego wzburzenia, stopniowo zwiększając intensywność swoich przejawów. Wymienione, podobnie jak wiele innych kwestii dotyczących uzasadnionej przez nas teorii, są badane i przedstawione w innych naszych pracach.

Zakończywszy krótki przegląd charakterystycznych cech każdej części cyklu historio­metrycznego i ustaliwszy zależność między aktywnością Słońca a działalnością ludzkości, przedstawiamy podstawowe prawo morfologiczne historio­metrii, sformułowane przez nas następująco:

Przebieg wszechświatowo-historycznego procesu składa się z nieprzerwanego ciągu cykli, obejmujących okres czasu równy, średnio, okresowej aktywności Słońca. Każdy cykl charakteryzują następujące cechy historyczno-psychologiczne:

1) W średnich punktach przebiegu cyklu działalność masowa ludzkości na całej powierzchni Ziemi, przy obecności w społecznościach ludzkich czynników pobudzających o charakterze ekonomicznym, politycznym lub wojskowym, osiąga maksymalne napięcie, wyrażające się w psychomotorycznych pandemiach: rewolucjach, powstaniach, wojnach, wyprawach, przesiedleniach, które tworzą nowe formacje w życiu poszczególnych państw i nowe epoki historyczne w życiu aktywności i rządów większości.

2) W skrajnych punktach przebiegu cyklu napięcie ogólnoludzkiej działalności o charakterze wojskowym lub politycznym obniża się do minimum, ustępując miejsca działalności twórczej i towarzysząc ogólnemu upadkowi entuzjazmu politycznego lub wojskowego, pokojowi i uspokojonej pracy twórczej w dziedzinie organizacji podstaw państwowych, stosunków międzynarodowych oraz tendencji absolutystycznych władzy.

Wszelkie możliwe odchylenia od podstawowego prawa są powodowane przyczynami leżącymi niezależnie od czynnika kosmicznego i są jedynie następstwem głównych wydarzeń, które powstały w okresie maksymalnego wzburzenia i nie zdołały, z różnych powodów, zakończyć się w granicach okresu, który je wywołał.